Tài chính xanh Việt Nam: từ câu chuyện thiếu vốn sang thiếu hạ tầng
Tài chính xanh Việt Nam là toàn bộ các cơ chế, sản phẩm và hạ tầng tài chính hướng dòng vốn đầu tư xanh vào những dự án thân thiện môi trường, hỗ trợ tăng trưởng bền vững và giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn minh bạch về môi trường, xã hội và quản trị cho nhà đầu tư quốc tế. Những năm qua, chúng ta quen nói về thiếu vốn đầu tư xanh, nhưng bối cảnh đã thay đổi: các quỹ toàn cầu khẳng định nguồn lực dành cho phát triển bền vững vẫn dồi dào, trong khi điểm nghẽn nằm ở năng lực hấp thụ vốn của Việt Nam. Nói cách khác, không phải dòng tiền không muốn chảy vào, mà là hệ thống chưa có “đường ống” đủ rõ ràng, đáng tin để vốn xanh đi vào nền kinh tế thực một cách an toàn.
Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư”, quy tụ hơn 200 đại biểu từ cơ quan quản lý, tổ chức tài chính quốc tế, ngân hàng phát triển và quỹ đầu tư, là một dấu mốc cho nhận thức mới này. Việc cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh phối hợp cùng ngân hàng thương mại, tổ chức xếp hạng và tổ chức tăng trưởng xanh toàn cầu tổ chức hội nghị cho thấy một thông điệp rõ ràng: Việt Nam muốn chuyển trọng tâm từ kêu gọi thêm vốn sang xây dựng hạ tầng tài chính xanh đủ chuẩn để trở thành điểm đến đáng tin với các nhà đầu tư quốc tế.
Khung pháp lý: nền móng đầu tiên của hạ tầng tài chính xanh
Muốn trở thành điểm đến hấp dẫn cho vốn đầu tư xanh, Việt Nam không thể đi đường tắt; khung pháp lý là lớp nền bắt buộc. Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chuẩn dự án xanh đã tạo ra ngôn ngữ chung cho thị trường: giúp tổ chức tín dụng, nhà đầu tư và doanh nghiệp nhận diện đúng dự án xanh, minh bạch dữ liệu và giảm rủi ro “tẩy xanh” trong thiết kế sản phẩm tài chính. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi khi tiêu chuẩn rõ ràng, nhà đầu tư quốc tế có cơ sở để đánh giá rủi ro, còn doanh nghiệp biết phải chuẩn bị hồ sơ như thế nào để tiếp cận dòng vốn.
Song song, một nghị quyết của Quốc hội đã trao cơ chế đặc thù cho TP. Hồ Chí Minh, làm tiền đề hình thành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại đây. Nếu được vận hành đúng, trung tâm này có thể trở thành hạ tầng tài chính đáng tin cậy, hơn là một “đặc khu ưu đãi thuế”. Quan điểm này được nhiều chuyên gia ủng hộ: trung tâm tài chính phải là nơi tạo dựng niềm tin thông qua khung pháp lý minh bạch, chuẩn mực quốc tế và khả năng dự báo cao, chứ không chỉ là nơi hút dòng tiền trong ngắn hạn. Nói cách khác, luật lệ và thể chế chính là “luật giao thông” cho dòng vốn xanh vận hành an toàn.
Dữ liệu ESG và cơ chế chia sẻ rủi ro: trái tim của hạ tầng tài chính
Một hạ tầng tài chính xanh không thể vận hành nếu thiếu dữ liệu ESG và cơ chế chia sẻ rủi ro. Hiện khoảng cách lớn nhất không nằm ở thiếu nguồn vốn, mà ở khoảng cách giữa vốn đã cam kết và các dự án đủ điều kiện nhận vốn. Để thu hẹp khoảng cách này, Việt Nam phải xây dựng danh mục dự án đạt chuẩn quốc tế, hoàn thiện hệ thống phân loại tài chính xanh, dữ liệu khí hậu và hạ tầng dữ liệu ESG minh bạch để nhà đầu tư đánh giá rủi ro. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, thị trường có thể đo lường tác động môi trường – xã hội một cách tin cậy, giảm tranh cãi và chi phí giao dịch.
Nhưng dữ liệu không đủ, nếu rủi ro vẫn dồn hết lên vai một bên. Các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của tài chính hỗn hợp (blended finance) như một “cây cầu” giữa vốn công và vốn tư. Ở giai đoạn đầu, dự án cần vốn ưu đãi hoặc vốn chấp nhận rủi ro; khi dự án chứng minh hiệu quả, cơ chế vốn chịu lỗ trước (first-loss capital) và bảo lãnh có thể dùng để thu hút ngân hàng phát triển, trước khi vốn thương mại tham gia. Nếu Việt Nam không kịp xây dựng bộ công cụ chia sẻ rủi ro này, dòng vốn xanh sẽ tiếp tục dừng ở mức cho vay lại qua ngân hàng trong nước, thay vì trở thành các khoản đầu tư trực tiếp dài hạn như chúng ta mong muốn.
Biến dự án thành tài sản đầu tư hấp dẫn: bài kiểm tra thực sự
Điểm yếu lớn nhất hiện nay không phải thiếu cơ hội, mà là thiếu những dự án đủ sức hấp dẫn để trở thành tài sản đầu tư. Nhiều dự án hạ tầng lớn như metro, cao tốc, cảng hay hạ tầng nước vẫn chưa được thiết kế theo chuẩn mà các nhà đầu tư quốc tế mong muốn; nguồn thu nhiều khi phụ thuộc vào quỹ đất hoặc tài sản liên quan, thay vì dòng tiền trực tiếp từ chính công trình. Kết quả là dòng vốn xanh chủ yếu chảy vào dự án quy mô nhỏ trong lĩnh vực môi trường, cấp nước hoặc hạ tầng địa phương, trong khi dự án hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD vẫn rất ít. Đây là dấu hiệu cho thấy chúng ta vẫn chưa “đóng gói” được dự án thành tài sản có thể đầu tư, đánh giá và giao dịch dễ dàng.
Theo Chủ tịch Điều hành FiinGroup và FiinRatings Nguyễn Quang Thuân, các dự án cần được thiết kế theo hướng “bankable”, tức có tính khả thi kinh tế – tài chính và đủ điều kiện trở thành tài sản đầu tư. Khi đó, dự án mới có thể chuyển hóa thành trái phiếu xanh, trái phiếu hạ tầng hoặc các khoản vay dài hạn, mở cánh cửa cho nhiều loại nhà đầu tư khác nhau. Câu nói “Yếu tố xanh không thể thay thế tính khả thi về kinh tế – tài chính” là lời cảnh tỉnh: nếu chỉ chăm chăm vào nhãn xanh mà bỏ quên cấu trúc tài chính, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành điểm đến của dòng vốn xanh toàn cầu.
Từ diễn đàn tới hành động: hạ tầng tài chính xanh sẽ quyết định vị thế Việt Nam
Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam 2026 không chỉ là diễn đàn đối thoại, mà còn được kỳ vọng tạo nền móng để khơi thông dòng vốn đầu tư xanh xuyên biên giới, gắn với mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết Net Zero vào năm 2050. Nguồn vốn sẽ được huy động từ cộng đồng tài chính quốc tế, dẫn dắt qua Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh và giải ngân cho các dự án hạ tầng bền vững. Nhưng để kịch bản này thành hiện thực, Việt Nam phải coi “hạ tầng tài chính” là ưu tiên chiến lược, ngang hàng với hạ tầng vật chất.
Hạ tầng tài chính xanh ở đây là một hệ sinh thái đồng bộ: khung pháp lý rõ ràng, dữ liệu ESG đáng tin, cơ chế chia sẻ rủi ro, sản phẩm tài chính đa dạng, nền tảng công nghệ và thị trường thứ cấp hoạt động hiệu quả. Nếu tiếp tục tập trung vào việc kêu gọi thêm vốn mà không xử lý các “nút cổ chai” này, Việt Nam sẽ mãi ở vai trò người đi xin, thay vì đối tác ngang hàng với nhà đầu tư quốc tế. Ngược lại, nếu xây dựng được hạ tầng tài chính vững chắc và biến dự án khí hậu thành tài sản đầu tư hấp dẫn, chúng ta không chỉ hút được vốn đầu tư xanh, mà còn nâng cấp vị thế trên bản đồ tài chính toàn cầu.
