AIME 2026: Tập trận hải quân và định nghĩa mới về an ninh khu vực
ASEAN Ấn Độ hợp tác hàng hải là tiến trình các nước Đông Nam Á và Ấn Độ tăng cường kết nối hải quân, thiết lập cơ chế diễn tập chung và phối hợp chính trị – pháp lý nhằm bảo vệ các tuyến hàng hải, giảm nguy cơ xung đột và xử lý những thách thức an ninh trên Biển Đông và vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương rộng lớn.
Cuộc diễn tập Hàng hải ASEAN - Ấn Độ 2026 (AIME 2026) không chỉ là một sự kiện quân sự, mà là tuyên bố chiến lược rằng ASEAN sẽ không đứng ngoài cuộc khi trật tự trên biển bị thử thách. Theo Hải quân Philippines, AIME 2026 sẽ diễn ra từ ngày 28/9 đến 2/10, với Philippines và Ấn Độ đồng chủ nhà, quy tụ hải quân Philippines, Ấn Độ, Singapore, Malaysia, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Campuchia, Lào, Myanmar, Timor-Leste và Brunei. Việc các bên hoàn tất những nội dung cuối cùng tại Hội nghị Lập kế hoạch Cuối cùng AIME 2026 ở thành phố Pasay, Philippines cho thấy quyết tâm đưa tập trận này trở thành cấu phần ổn định trong kiến trúc an ninh hàng hải ASEAN.
Điểm đáng chú ý là AIME 2026 tiếp nối cuộc AIME đầu tiên tổ chức năm 2023 tại Biển Đông với khoảng 1.400 quân nhân trên 9 tàu tham gia huấn luyện chiến thuật, kỹ năng hàng hải và phối hợp lực lượng. Điều đó cho thấy tập trận Biển Đông 2026 đã nâng cấp từ một phép thử sang một thông điệp: ASEAN có thể phối hợp với một đối tác ngoài khu vực như Ấn Độ để tự gia cố an ninh, thay vì chờ sự bảo trợ từ các cường quốc khác.
Từ boong tàu đến bàn đàm phán: Hải quân Philippines – Ấn Độ và sự gắn kết mới
Nếu AIME 2023 chứng minh ASEAN có thể cùng tập trận, thì AIME 2026 cho thấy khối này đang chọn Ấn Độ như một đối tác hải quân lâu dài chứ không phải “khách mời mùa vụ”. Tàu chiến INS Delhi, INS Shakti và INS Kiltan từng cập cảng Manila ngày 1/8/2025, mở đường cho chuỗi hoạt động giao lưu và chuẩn bị chung giữa Hải quân Ấn Độ và khu vực. Hình ảnh đó gửi đi tín hiệu rõ ràng: Ấn Độ muốn hiện diện trên các tuyến biển then chốt của ASEAN bằng hợp tác, không bằng sức ép.
Chuẩn đô đốc Lued Lawan Lincuna của Hải quân Philippines nhấn mạnh rằng các nền kinh tế trong khu vực đều phụ thuộc vào thương mại, vận tải và an ninh hàng hải; vì thế việc tăng cường liên lạc, phối hợp và khả năng hoạt động chung là cần thiết để bảo vệ các tuyến đường biển quan trọng và ứng phó các thách thức an ninh mới. Đây là phát biểu thẳng thắn: nếu không nâng cấp năng lực phối hợp, An ninh hàng hải ASEAN chỉ tồn tại trên giấy.
Về phía Ấn Độ, Chuẩn đô đốc Amaninder Singh Sangha nhấn mạnh quan hệ đối tác chiến lược và lâu dài với ASEAN, đồng thời cho rằng những thách thức hàng hải đang thay đổi đòi hỏi cách tiếp cận tập thể để duy trì một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do, rộng mở và bao trùm. Câu nói này là lời nhắc rằng Ấn Độ không muốn để một cấu trúc an ninh bị chi phối bởi bất kỳ cường quốc đơn lẻ nào.
Đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông: Cửa sổ cơ hội trong năm Philippines làm Chủ tịch
Song song với tập trận, bàn cờ pháp lý cũng chuyển động nhanh hơn. Philippines và Malaysia đều kỳ vọng Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông (COC) có thể được hoàn tất trong năm Philippines giữ vai trò Chủ tịch ASEAN. Nếu AIME là công cụ tăng cường năng lực, thì COC là phép thử về ý chí chính trị của ASEAN trong việc quản lý tranh chấp bằng luật lệ thay vì sức mạnh.
Tại cuộc họp Ủy ban Hỗn hợp Philippines–Malaysia, Ngoại trưởng Ma. Theresa P. Lazaro hoan nghênh tiến triển đàm phán COC và ghi nhận đóng góp của Malaysia với tư cách đồng chủ trì cùng Trung Quốc. Bà kêu gọi duy trì động lực thông qua các cuộc họp hằng tháng và đàm phán sâu hơn về những vấn đề nhạy cảm. Đây là cách tiếp cận thực tế: thay vì chờ “giải pháp hoàn hảo”, ASEAN chọn chiến thuật tích lũy từng bước đồng thuận.
Ngoại trưởng Malaysia Mohamad Hasan nhắc lại yêu cầu kiềm chế và tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982. Đồng thời, hai nước bàn về tăng cường hợp tác an ninh, chia sẻ thông tin tình báo, ngăn tội phạm xuyên biên giới và bảo đảm an ninh vùng biển giữa phía Đông bang Sabah, gắn với hợp tác ba bên với Indonesia. Cách đặt vấn đề này rất rõ: nếu ASEAN không tự giải quyết tội phạm và bất ổn ở “sân sau” của mình, mọi tuyên bố về Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông sẽ thiếu sức nặng.
Tập trận lớn, năng lực chung: Vì sao phối hợp hải quân giờ là bắt buộc
AIME 2026 được tổ chức trong Năm Hợp tác Hàng hải ASEAN - Ấn Độ, sau khi lãnh đạo hai bên thống nhất chọn 2026 là năm tăng cường hợp tác. Đây không phải sự trùng hợp lịch, mà là thông điệp: khi môi trường an ninh biển ngày càng phức tạp, không nước nào có thể tự mình bảo vệ các tuyến liên lạc hàng hải. Ban tổ chức khẳng định mục tiêu là tăng cường hợp tác giữa lực lượng hải quân khu vực, nâng cao khả năng phối hợp ứng phó với các vấn đề an ninh hàng hải.
Chủ đề “Gắn kết bằng niềm tin, đoàn kết trên biển” cho thấy tập trận Biển Đông 2026 không chỉ là diễn tập kỹ thuật. Nó thử nghiệm khả năng tương tác chiến thuật, chia sẻ thông tin và phản ứng chung trước kịch bản khủng hoảng. Chuẩn đô đốc Lincuna nhấn mạnh môi trường an ninh hàng hải phức tạp buộc các quốc gia phải nâng cấp trao đổi thông tin, phối hợp và cùng hoạt động để bảo vệ tuyến liên lạc và đối phó thách thức mới. Nếu không luyện tập ở quy mô lớn, mọi cam kết trên giấy về An ninh hàng hải ASEAN sẽ khó được kiểm chứng.
Có một hệ quả thường bị đánh giá thấp: tập trận quy mô như AIME 2026 tạo thói quen chuẩn hóa quy trình giữa các hải quân, từ liên lạc, chia sẻ tình báo đến ứng phó khẩn cấp. Điều đó quyết định thành bại khi xảy ra va chạm hay sự cố trên biển. Trong bối cảnh tội phạm xuyên biên giới, nạn cướp biển và các hành vi cưỡng ép gia tăng, như Ngoại trưởng Hasan từng cảnh báo, nếu ASEAN không ngăn chặn sớm các loại tội phạm này thì chúng sẽ gây ra nhiều vấn đề cho toàn khu vực.
Chiến lược tổng thể: Kết nối Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương bằng luật lệ và liên minh mềm
Nhìn rộng hơn, AIME 2026 và tiến trình COC là hai mặt của cùng một chiến lược: xây dựng một trật tự biển dựa trên luật lệ nhưng có khả năng răn đe thực tế. Chuẩn đô đốc Sangha nhiều lần nhấn mạnh mục tiêu duy trì Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do, mở và bao trùm. ASEAN, bằng việc vừa tập trận với Ấn Độ vừa chủ trì đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông, đang gửi thông điệp rằng khối không chấp nhận bị kẹt giữa các khối liên minh cứng.
Điểm mạnh của cách tiếp cận này là linh hoạt: ASEAN mở cửa hợp tác với đối tác ngoài khu vực để nâng năng lực hải quân, nhưng vẫn giữ trung tâm đàm phán pháp lý về Biển Đông. Tuy vậy, chiến lược này cũng có rủi ro: nếu COC tiếp tục bị kéo dài hoặc thiếu cơ chế thực thi rõ ràng, tập trận dù dày đặc cũng không đủ tạo tính răn đe. Ngược lại, một Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông giàu ràng buộc nhưng bị bỏ trống bằng chứng năng lực trên biển cũng khó được tôn trọng.
Kết luận cần rút ra là ASEAN không còn lựa chọn “đứng giữa và hy vọng sóng yên biển lặng”. Tập trận như AIME 2026, An ninh hàng hải ASEAN được tăng cường qua phối hợp Hải quân Philippines Ấn Độ và các nước khác, cùng với nỗ lực hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông, là bước đi thực tế để biến khẩu hiệu hợp tác thành thực lực và luật lệ. Nếu ASEAN duy trì được nhịp độ này, Biển Đông sẽ bớt là điểm nóng và nhiều hơn là không gian chung được quản lý bằng cả sức mạnh lẫn luật pháp.
