Festival Thăng Long Hà Nội: khi di sản trở thành sân khấu sống động
Festival Thăng Long Hà Nội là chuỗi sự kiện văn hóa kéo dài 10 ngày, kết nối các không gian di sản và nghệ thuật đương đại, trong đó làng gốm Bát Tràng được đặt ở vị trí trung tâm như một di sản sống, vừa bảo tồn gốm truyền thống vừa mở ra những cách tiếp cận mới cho công chúng qua âm nhạc, trình diễn và trải nghiệm trực tiếp. Chính sự lựa chọn này là thông điệp rõ ràng nhất: di sản văn hóa chỉ thực sự có tương lai khi nó bước ra khỏi bảo tàng, tìm được tiếng nói trong đời sống hiện tại. Diễn ra từ ngày 11 đến 20/9 với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow”, Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II tổ chức hơn 16 hoạt động tại các điểm văn hóa như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, khu vực hồ Hoàn Kiếm và làng gốm Bát Tràng. Sự kiện thu hút hơn 250.000 lượt khách, với hơn 3.000 nghệ sĩ, trên 100 nghệ nhân cùng các đoàn nghệ thuật trong và ngoài nước tham gia, cho thấy di sản đã trở thành lực hút thực sự chứ không chỉ là khẩu hiệu. Nếu ai còn nghi ngờ sức sống của di sản Hà Nội, con số này là câu trả lời trực diện.
Bát Tràng và “Thanh âm Gốm”: gốm truyền thống biết cất tiếng hát
Điểm bùng nổ của Festival năm nay nằm ở cách làng gốm Bát Tràng được biến thành sân khấu đa giác quan, mà trung tâm là show “Thanh âm Gốm”. Chủ nhật 20/9, ngày cuối của Festival, hành trình của khán giả gần như mặc định sẽ khép lại ở đây, nơi gốm truyền thống được “cho hát” trên nền âm nhạc, múa, xiếc và nghệ thuật sắp đặt. Không còn là những món đồ bày trong tủ kính, gốm Bát Tràng trở thành nhân vật chính trên sân khấu. Ở phần GOm Show, nhóm Đàn Đó sử dụng hơn 30 loại nhạc cụ và vật thể tạo âm từ gốm, sành như trống chum, chiêng sành, chuông sành, ang xoay, đàn niêu… biến chất liệu đất, nước, lửa thành âm thanh và tiết tấu. Đây là bước đi dứt khoát: thay vì giới thiệu di sản theo kiểu trưng bày, Festival dùng chính vật dụng đời thường của làng gốm để tạo nên trải nghiệm nghệ thuật. Chương trình thu hút khoảng 1.000 khán giả mỗi đêm, chứng minh gốm truyền thống hoàn toàn có thể chinh phục công chúng trẻ khi được đặt vào một ngữ cảnh sáng tạo.
“Dòng chảy di sản”: từ ký ức nghìn năm đến công nghiệp văn hóa
Nếu chỉ nhìn Festival Thăng Long Hà Nội như một lễ hội đông vui thì sẽ bỏ lỡ ý nghĩa sâu hơn: nó là phép thử cho công nghiệp văn hóa dựa trên di sản. Thông qua việc kết nối di sản văn hóa với nghệ thuật, sáng tạo, du lịch và các hoạt động đương đại, Festival được xem là điểm nối giữa phát triển văn hóa và phát triển kinh tế, đồng thời từng bước xây dựng thương hiệu văn hóa cho Thủ đô. Định hướng “Văn hiến - bản sắc - sáng tạo - hội nhập - kết nối” không còn nằm trên giấy khi di sản được đặt trong dòng chảy liên tục giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Tuy vậy, sự hào hứng và con số khách tham gia chưa đủ để tạo ra một thị trường văn hóa bền vững. Như cảnh báo của giới chuyên môn, không phải cứ ghép di sản với ánh sáng, âm nhạc hay công nghệ là lập tức có sản phẩm công nghiệp văn hóa. Công nghiệp văn hóa khó phát triển trên mặt bằng công chúng chỉ quen với các chương trình miễn phí và đo thành công bằng số người có mặt. Nếu các show như “Thanh âm Gốm” chỉ lóe sáng trong hai đêm rồi biến mất, hiệu ứng văn hóa có thể rõ, nhưng vòng đời kinh tế vẫn quá ngắn để biến di sản thành nguồn lực.
Từ Festival đến sản phẩm lâu dài: bài toán cho Bát Tràng và Hà Nội
Thành công của làng gốm Bát Tràng tại Festival Thăng Long Hà Nội đặt ra một yêu cầu cụ thể: biến trải nghiệm ngắn hạn thành sản phẩm dài hạn. Trường hợp “Thanh âm Gốm” được nhắc đến như ví dụ điển hình; giá trị lâu dài của nó nằm ở khả năng phát triển thành chương trình biểu diễn định kỳ ngay tại Bát Tràng, gắn với tham quan xưởng, trải nghiệm làm gốm, ẩm thực, mua sắm và lưu trú, để lượng khách của festival được chuyển hóa thành doanh thu và công việc cho cộng đồng làng nghề. Nếu không làm được điều đó, những sân khấu dàn dựng công phu sẽ chỉ còn là ký ức đẹp. Ngày 20/9, Festival khép lại bằng lễ bế mạc tại Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, từ 19h đến 22h, chính thức kết thúc hành trình 10 ngày “Dòng chảy di sản”. Nhưng với Bát Tràng, cuộc chơi chỉ nên được xem là bắt đầu: di sản đã có cơ hội thử sức trong môi trường sáng tạo, đã chứng minh mình có thể kéo khán giả bằng những câu chuyện mới. Từ đây, làng gốm cần bắt tay với nghệ sĩ, doanh nghiệp và nhà quản lý để xây dựng sản phẩm văn hóa định kỳ, thay vì chờ tới mùa sau. Hà Nội cũng cần coi công chúng là một phần không thể thiếu của hệ sinh thái này, bởi di sản chỉ sống lâu nếu người dân và du khách thấy mình thuộc về nó.
