Thỏa thuận an ninh ba bên: bước nhảy vọt trong chiến lược Bắc Cực
Thỏa thuận an ninh ba bên giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland là một văn kiện sửa đổi hiệp định quốc phòng năm 1951, cho phép Mỹ xây dựng hai căn cứ quân sự mới tại Greenland, mở rộng quyền tiếp cận lãnh thổ và xem xét triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa, qua đó tái định vị đảo băng này như mắt xích trung tâm trong chiến lược Bắc Cực và an ninh xuyên Đại Tây Dương.
Điều đáng nói không phải là việc ký thỏa thuận, mà là mức độ tham vọng chiến lược Mỹ đang đặt lên Greenland. Ngày 22/9, tại New York, Tổng thống Donald Trump cùng Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen đã ký văn kiện dài 10 trang bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, chính thức mở đường cho việc mở rộng hiện diện quân sự Mỹ trên toàn đảo. Về bản chất, đây là sự trở lại của tư duy Chiến tranh Lạnh trong một môi trường Bắc Cực đã thay đổi: băng tan, tuyến hàng hải mới mở ra và cạnh tranh cường quốc ngày càng gay gắt. Ai kiểm soát Greenland, người đó nắm lợi thế chiến lược giữa Bắc Mỹ và châu Âu.
Hai căn cứ mới và mạng lưới căn cứ quân sự Greenland
Tâm điểm của thỏa thuận an ninh Mỹ Đan Mạch chính là việc Washington được phép xây dựng hai căn cứ quân sự Greenland mới tại Narsarsuaq ở phía nam và Mestersvig ở phía đông, bổ sung cho Căn cứ Không gian Pituffik hiện có ở phía tây bắc. Việc bổ sung này không chỉ tăng số lượng cơ sở quân sự, mà còn tạo một vành đai bao phủ gần như toàn bộ đảo – từ nam, đông tới tây bắc. Pituffik hiện do khoảng 150 binh sĩ Mỹ vận hành, với nhiệm vụ theo dõi tên lửa đạn đạo để bảo vệ Bắc Mỹ trước các cuộc tấn công tầm xa. Khi hai căn cứ mới đi vào hoạt động, năng lực giám sát, phản ứng và triển khai lực lượng của Mỹ tại Bắc Cực sẽ thay đổi về chất, chứ không chỉ về lượng.
Việc chọn Narsarsuaq và Mestersvig không phải ngẫu nhiên. Narsarsuaq từng là căn cứ Bluie West One của Mỹ thời Chiến tranh Lạnh, còn Mestersvig hiện là nơi đóng quân đơn vị tuần tra chó kéo xe Sirius của Đan Mạch và sẽ được cải tạo thành cơ sở phục vụ mục đích quân sự Mỹ. Điều này cho thấy Washington không xây mới từ con số 0, mà khôi phục, nâng cấp những điểm tựa chiến lược cũ để đáp ứng lo ngại an ninh Bắc Cực hiện đại. Các tuyến đường hàng không, đường bộ, đường biển nối giữa hai căn cứ cũng được Mỹ "tự do tiếp cận", biến cấu trúc căn cứ rời rạc thành một mạng lưới liên kết phục vụ hiện diện quân sự Mỹ dài hạn.
Từ di sản Chiến tranh Lạnh đến chiến lược Bắc Cực mới
Người ta thường nói Chiến tranh Lạnh đã kết thúc, nhưng cấu trúc an ninh Bắc Cực hôm nay đang gợi lại nhiều nét quen thuộc. Trong thời kỳ đối đầu Xô–Mỹ, Washington từng duy trì nhiều cơ sở quân sự tại Greenland, trước khi thu hẹp hiện diện, giữ lại chủ yếu Pituffik. Nay, việc sửa đổi thỏa thuận 1951 cho phép Mỹ xây dựng thêm căn cứ và tăng khả năng tiếp cận cho thấy một vòng tuần hoàn địa chiến lược: khi môi trường an ninh thay đổi, những vị trí từng được coi là tuyến đầu lại trở thành tài sản chiến lược cốt lõi. Chính Washington thừa nhận việc tăng cường năng lực phòng thủ tại Greenland gắn trực tiếp với những biến động ở Bắc Cực – từ hoạt động quân sự của các đối thủ, đến giá trị gia tăng của tài nguyên, tuyến vận tải và hạ tầng lưỡng dụng.
Greenland với diện tích khoảng 2,17 triệu km² và dân số khoảng 57.000 người nằm giữa Bắc Mỹ và châu Âu, đóng vai trò như chiếc cầu băng nối hai lục địa. Trong bối cảnh băng tan mở rộng cửa cho tuyến hàng hải Bắc cực, đảo này không còn là vùng xa xôi mà trở thành vị trí tiền tiêu đối với an ninh Bắc Mỹ và xuyên Đại Tây Dương – đúng như cách Thủ hiến Jens-Frederik Nielsen nhấn mạnh. Thỏa thuận mới không hủy bỏ khuôn khổ cũ mà "đưa mọi việc quay lại đúng hướng" với tầm nhìn an ninh dài hạn: khôi phục các cơ sở từ thời Chiến tranh Lạnh để phản ánh lo ngại an ninh hiện đại, cập nhật vào một chiến lược Bắc Cực đang bước vào thời kỳ cạnh tranh toàn cầu.
Golden Dome, NATO và cuộc chơi kiểm soát đầu tư
Nếu hai căn cứ mới là phần dễ thấy của thỏa thuận, thì những điều khoản về phòng thủ tên lửa và kiểm soát đầu tư mới là phần thay đổi cuộc chơi. Văn kiện cho phép xem xét triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa Golden Dome tại Greenland, biến các căn cứ quân sự Greenland thành mắt xích trong lưới phòng thủ rộng hơn cho Bắc Đại Tây Dương và lục địa Mỹ. Đồng thời, thỏa thuận quy định không quốc gia nào ngoài NATO được mở căn cứ hoặc khai thác khoáng sản quan trọng và đất hiếm tại Greenland nếu không có sự đồng ý của cả ba bên ký kết. Nói cách khác, đây không chỉ là thỏa thuận quân sự – mà là hàng rào pháp lý nhắm trực diện vào nỗ lực hiện diện quân sự và đầu tư nhạy cảm của các nước ngoài NATO và Liên minh châu Âu.
Văn kiện trao cho Đan Mạch và Greenland quyền áp dụng biện pháp hạn chế việc các quốc gia và nhà đầu tư ngoài NATO, EU kiểm soát hoặc có ảnh hưởng lớn đối với hạ tầng và tài nguyên tại Greenland. Đồng thời, các bên được xem xét đề nghị xây dựng cơ sở quân sự không người lái bên ngoài khu vực quốc phòng đã xác định. Điều này cho thấy NATO đang "cài mã" vào cấu trúc kinh tế–an ninh Bắc Cực: ai muốn đầu tư, muốn khai thác đất hiếm, muốn đặt chân quân sự lên Greenland đều phải đi qua cánh cửa do Washington, Copenhagen và Nuuk cùng nắm chìa. Thỏa thuận không có thời hạn chấm dứt, và cả khi Greenland độc lập trong tương lai, các cam kết an ninh và tư cách thành viên NATO vẫn là điều kiện đi kèm.
Tự quyết của Greenland và những hệ lụy địa chính trị lâu dài
Một nghịch lý quan trọng của thỏa thuận là sự đan xen giữa quyền tự quyết của Greenland và nhu cầu chiến lược của Mỹ. Greenland hiện là vùng lãnh thổ tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch; văn kiện mới được xây dựng trên cơ sở khuôn khổ chủ quyền hiện hành, đồng thời nhấn mạnh người dân Greenland có quyền tự quyết. Lãnh đạo Đan Mạch và Greenland khẳng định thỏa thuận giúp họ "ở vị thế tốt hơn" và mang lại "sự yên bình trong tâm trí" về an ninh cho người dân. Tuy nhiên, khi một đảo thưa dân nhưng giàu tài nguyên được đặt vào trung tâm chiến lược Bắc Cực, câu hỏi không thể tránh khỏi là liệu tương lai chính trị và kinh tế của Greenland sẽ được quyết định ở Nuuk, hay ở những thủ đô xa xôi hơn.
Trên thực tế, thỏa thuận chưa có hiệu lực ngay sau lễ ký, mà cần được Đan Mạch và Greenland hoàn tất thủ tục phê chuẩn; thời điểm các nội dung về cơ sở quân sự, tiếp cận lãnh thổ và hợp tác an ninh đi vào triển khai thực tế vẫn còn ở phía trước. Song, định hướng chiến lược đã rõ: Mỹ tìm một vai trò lâu dài tại Greenland, hạn chế khả năng các quốc gia khác thiết lập hiện diện quân sự hoặc thực hiện khoản đầu tư nhạy cảm nếu thiếu sự chấp thuận của Washington. Về phía NATO, đây là bước tiến nhằm siết chặt vòng cung an ninh ở Bắc Cực. Về phía Greenland, đó là cơ hội và đồng thời là phép thử: làm sao tận dụng vị trí địa chiến lược mà không đánh mất biên độ tự chủ. Câu trả lời sẽ không đến trong một sớm một chiều, nhưng thỏa thuận này đã đặt nền móng cho cuộc mặc cả dài hạn về quyền lực và an ninh trên đảo băng rộng hơn cả một lục địa.
