Thỏa thuận an ninh Bắc Cực: bước ngoặt chiến lược tại Greenland
Thỏa thuận an ninh Bắc Cực giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland là một văn kiện quốc phòng sửa đổi, cho phép Washington mở rộng hiện diện quân sự lâu dài trên lãnh thổ Greenland, đồng thời tái khẳng định chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của người dân Greenland, qua đó biến hòn đảo này thành mắt xích trọng yếu trong chiến lược Mỹ Bắc Cực và cấu trúc an ninh liên minh NATO. Thay vì là một hiệp ước kỹ thuật thuần túy, văn kiện mang tính tuyên bố về quyền kiểm soát không gian an ninh vùng Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực. Điểm đáng chú ý là cả ba bên đều coi đây là bước đi dài hạn. Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen đã ký thỏa thuận ba bên ngày 22/9 bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York, tạo khuôn khổ mới cho hoạt động quân sự Mỹ trên đảo. Văn kiện dài 10 trang tập trung vào hai trụ cột: mở rộng hiện diện quân sự Mỹ và hạn chế đầu tư nước ngoài ở Greenland. Về bản chất, đây là câu trả lời chính trị cho tham vọng lâu nay của Washington: kiểm soát Greenland để đối phó các đối thủ tại Bắc Cực, nhưng làm dưới dạng thỏa thuận an ninh được Đan Mạch và Greenland đồng thuận, thay vì sáp nhập lãnh thổ như những phát biểu gây tranh cãi trước đó của ông Trump.
Hai căn cứ quân sự Greenland và hệ thống Golden Dome: thông điệp răn đe
Trọng tâm gây chú ý nhất của thỏa thuận là kế hoạch xây dựng thêm hai căn cứ quân sự Greenland cùng triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa Golden Dome (Vòm Vàng). Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ "ngay lập tức bắt đầu quá trình xây dựng một lực lượng hiện diện quân sự lớn" với "2 căn cứ quân sự rất lớn" trên đảo. Đây không chỉ là mở rộng vật lý mà là thông điệp răn đe rõ ràng gửi tới mọi đối thủ muốn tạo chỗ đứng quân sự hoặc kinh tế tại Greenland. Theo văn kiện, Washington được phép xây dựng hai cơ sở mới tại Narsarsuaq ở miền nam và Mestersvig ở bờ biển phía đông, bổ sung cho căn cứ vũ trụ Pituffik hiện có tại tây bắc – nơi Mỹ vận hành hệ thống cảnh báo tên lửa, phòng thủ tên lửa và giám sát không gian. Việc xem xét triển khai Golden Dome tại đây giúp Mỹ củng cố lá chắn tên lửa, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận bằng máy bay và tàu quân sự tới lãnh hải Greenland. Ở cấp độ địa chính trị, mô hình ba căn cứ cùng một hệ thống phòng thủ tích hợp sẽ tạo thành mạng lưới giám sát – răn đe nằm ngay trên tuyến đường ngắn nhất của tên lửa giữa Nga và Mỹ. Điều này gắn trực tiếp với chiến lược Mỹ Bắc Cực đặt Greenland thành mắt xích giữa châu Âu và Bắc Mỹ, cho phép phát hiện, thậm chí đánh chặn các mối đe dọa hướng vào lục địa Mỹ.
Hiện diện quân sự Mỹ trở lại thời Chiến tranh Lạnh – và cạnh tranh Bắc Cực mới
Nếu được phê chuẩn đầy đủ, thỏa thuận này đánh dấu đợt mở rộng hạ tầng quân sự Mỹ tại Greenland lớn nhất kể từ thời Chiến tranh Lạnh. Trong giai đoạn đối đầu Đông – Tây, Washington từng duy trì 17 cơ sở quân sự với hơn 10.000 quân nhân trên đảo. Kể từ năm 1945, hiện diện quân sự Mỹ suy giảm mạnh, chỉ còn khoảng 200 binh sĩ tại Pituffik. Việc quay lại mô hình mạng lưới căn cứ cho thấy Washington nhận định môi trường an ninh Bắc Cực đang bước vào một chu kỳ cạnh tranh mới. Từ góc độ chiến lược, Greenland là vị trí lý tưởng cho Lực lượng Vũ trụ Mỹ tăng cường vận hành radar, vệ tinh và các năng lực liên quan đến không gian. Khi không gian trở thành mặt trận cạnh tranh giữa các cường quốc, việc củng cố liên kết vệ tinh và radar trên đảo đem lại cho Mỹ lợi thế rõ rệt – vừa nâng cao năng lực phòng thủ tên lửa, vừa cung cấp dữ liệu chiến trường cho toàn bộ hệ thống đồng minh. Quan trọng hơn, thỏa thuận an ninh Bắc Cực quy định các nước ngoài NATO không được thiết lập căn cứ quân sự tại Greenland; mọi khoản đầu tư "nhạy cảm" của đối thủ Mỹ đều phải có chấp thuận bằng văn bản của Washington. Đây là cơ chế khóa cứng sân chơi, biến Greenland thành khu vực mà Mỹ và NATO giữ quyền phủ quyết trên thực tế.
Chủ quyền Greenland và bài toán cân bằng giữa an ninh và tự quyết
Dù tăng cường hiện diện quân sự Mỹ, thỏa thuận không biến Greenland thành lãnh thổ Mỹ – đây là ranh giới chính trị mà Đan Mạch và Greenland bảo vệ khá cứng rắn. Văn kiện tái khẳng định chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, đồng thời công nhận quyền tự quyết của người dân Greenland; Thủ tướng Mette Frederiksen mô tả đây là "một thỏa thuận có thể kéo dài mãi mãi" nhưng trên nền tảng tôn trọng đó. Điểm thú vị là các điều khoản cho phép hiện diện quân sự Mỹ được thiết kế để vẫn có hiệu lực nếu Greenland sau này giành độc lập. Như vậy, Washington khóa chặt lợi ích quân sự dài hạn, còn Greenland được giữ quyền thương lượng về mô hình phát triển nội tại – từ quản lý tài nguyên cho tới định hình quan hệ với Mỹ và NATO. Ở chiều ngược lại, văn kiện không có thời hạn chấm dứt, chỉ sửa đổi khi các bên cùng nhất trí. Điều này đặt ra thách thức cho Greenland: làm sao cân bằng nhu cầu an ninh, lợi ích kinh tế, với nguy cơ phụ thuộc vào hiện diện quân sự Mỹ. Việc Quốc hội Đan Mạch và Hội đồng Lập pháp Greenland vẫn phải phê chuẩn cho thấy cả hai xã hội còn tranh luận về lằn ranh giữa bảo vệ Bắc Cực và giữ khoảng cách với các cuộc chơi cường quốc.
Kết luận: Greenland trở thành "bàn cờ" trung tâm của chiến lược Mỹ Bắc Cực
Thỏa thuận an ninh ba bên đã đặt Greenland vững vàng vào tâm điểm chiến lược Mỹ Bắc Cực: vừa là căn cứ tiền phương cho mạng lưới radar, vệ tinh và phòng thủ tên lửa, vừa là công cụ chính trị để Washington hạn chế hiện diện quân sự và đầu tư nhạy cảm của các đối thủ trên đảo. Narsarsuaq, Mestersvig và Pituffik – những tên gọi vốn chỉ gợi nhớ tới lịch sử Chiến tranh Lạnh – nay trở lại như mắt xích trong cấu trúc răn đe mới. Tuy nhiên, điểm mấu chốt của thỏa thuận không phải là số căn cứ hay binh sĩ, mà là cách nó tái định nghĩa quyền lực tại Bắc Cực: Mỹ thiết lập vị thế kiểm soát an ninh dài hạn, NATO được củng cố vai trò ở Bắc Đại Tây Dương, còn Greenland giữ được quyền tự quyết trong khuôn khổ chủ quyền hiện hành. Tương lai cạnh tranh Bắc Cực vì thế sẽ xoay quanh một câu hỏi: Greenland sẽ dùng vị thế địa chiến lược mới để trở thành đối tác ngang hàng trong cấu trúc an ninh, hay chỉ chấp nhận vai trò tiền đồn trong cuộc chơi quyền lực của các cường quốc?
