Tự gây thương tích ở trẻ: không phải “gây chú ý” mà là tín hiệu SOS
Tự gây thương tích trẻ em là hành vi cố ý làm tổn thương cơ thể (như rạch tay, cào xước da, đập đầu vào tường…) không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống, thường xuất hiện khi trẻ không biết cách diễn đạt, điều chỉnh và giải tỏa cảm xúc quá mức, dễ trở thành thói quen nguy hiểm nếu người lớn xem nhẹ hoặc hiểu nhầm là “gây chú ý”. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta vẫn thích tin rằng trẻ chỉ “bướng bỉnh”, sẽ tự hết, thay vì nhìn thẳng vào nỗi đau tâm lý đang bị bịt miệng. Trường hợp nữ sinh N.M.A., học sinh lớp 10, được gia đình đưa đến viện sau khi phát hiện cánh tay đầy vết rạch là hồi chuông báo động cho mọi gia đình. Trước đó, em thu mình, buồn chán, học tập sa sút, nhưng những tín hiệu này đã không được đọc như một lời kêu cứu. Các chuyên gia sức khỏe tâm thần nhấn mạnh: nếu tiếp tục mù mờ với những hành vi tự hại không nhằm mục đích tự sát, chúng ta đang bỏ mặc con trẻ một mình đối mặt với khủng hoảng tâm lý ngay trong phòng ngủ.
Vòng lặp nội dung tiêu cực: khi thuật toán biến nỗi buồn thành chiếc lồng
Điểm đáng sợ của mạng xã hội sức khỏe tâm thần không nằm ở một video hay bài viết đơn lẻ, mà ở vòng lặp nội dung tiêu cực thanh thiếu niên bị cuốn vào. Khi tâm trạng đi xuống, M.A. bắt đầu xem những nội dung về nỗi buồn, cô đơn, trải nghiệm tiêu cực; tương tác thường xuyên khiến nền tảng tiếp tục đề xuất các nội dung tương tự. Đó là chiếc lồng vô hình: càng buồn càng xem, càng xem càng buồn, và cuối cùng là tiếp xúc dày đặc với hình ảnh, ngôn ngữ liên quan đến tự gây thương tích. Theo dữ liệu được viện dẫn từ nghiên cứu OxWell, 34,5% học sinh từng tiếp xúc với nội dung liên quan đến tự hại trên môi trường trực tuyến, trong đó 66,2% tiếp cận một cách thụ động qua đề xuất của nền tảng. Đây không còn là câu chuyện cá biệt, mà là một rủi ro hệ thống. Khi trẻ dùng điện thoại từ 23h đến 2-3h sáng như trường hợp M.A., thiếu ngủ kéo dài khiến chúng khó điều hòa cảm xúc, dễ cáu gắt, lo âu hoặc buồn chán hơn, gia tăng nguy cơ sa vào vòng xoáy tự hại.
Áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình và bắt nạt trực tuyến: bộ ba đẩy trẻ vào góc tường
Điều đáng lo không phải chỉ là mạng xã hội, mà là cách nó trộn lẫn với áp lực học tập, xung đột bạn bè và bắt nạt trực tuyến trẻ vị thành niên để tạo thành một chiếc bẫy khép kín. Khi bước vào lớp 10, áp lực học tăng, trong khi việc giao tiếp với cha mẹ ngày càng khó khăn, M.A. dần rút khỏi các tương tác trực tiếp và trú ẩn vào thế giới online. Một sự việc trong quan hệ bạn bè tại trường khiến áp lực tâm lý của em lên cao; trong lúc cảm xúc bị dồn nén, em đã tự gây tổn thương cho bản thân. Biến cố nghiêm trọng xảy ra khi M.A. trở thành mục tiêu của những lời chế giễu, công kích trên trang confession của trường – dạng bắt nạt trực tuyến điển hình. Sau một lần tranh cãi gay gắt với cha mẹ, cảm xúc uất ức, sợ hãi, hoảng loạn vượt quá ngưỡng chịu đựng, em nhớ đến các nội dung về tự gây thương tích từng xem và bắt đầu tự làm đau mình. Đáng chú ý, cảm giác “dễ chịu hơn trong thời gian ngắn” sau hành vi tự hại khiến nó trở thành một cách đối phó lặp lại, biến vết rạch trên da thành thứ ngôn ngữ thay thế cho lời nói bị kìm nén.
Cô lập trong nhóm kín: đồng cảm kiểu “tối” và sự lây lan của ý tưởng tự hại
Mạng xã hội không chỉ tạo vòng lặp nội dung; nó còn tạo cộng đồng – và với trẻ đang tự gây thương tích, đó thường là cộng đồng tối. M.A. chụp ảnh các vết thương và đăng ẩn danh vào một nhóm kín; những lời chia sẻ, đồng cảm từ người có trải nghiệm tương tự cho em cảm giác được lắng nghe, nhưng đồng thời duy trì tiếp xúc liên tục với nội dung liên quan đến tự gây thương tích. Sự cô lập trong các “phòng vọng” online kiểu này khiến trẻ càng thu mình, hạn chế giao tiếp với gia đình, kết quả học tập sa sút, và dần xem hành vi tự hại như một phần bản sắc. Các chuyên gia cảnh báo về cơ chế “lây lan xã hội” của mạng xã hội: trẻ có thể bắt đầu xem nội dung tiêu cực vì tò mò hoặc buồn chán, thuật toán sau đó tiếp tục đề xuất nội dung cùng chủ đề, khiến mức phơi nhiễm ngày càng tăng. Khi bắt nạt trực tuyến, so sánh ngoại hình, cô lập xã hội cùng xuất hiện, những nhóm kín tự hại không còn là nơi chữa lành, mà là buồng cộng hưởng nuôi dưỡng suy nghĩ méo mó: “Mình chỉ đau thêm chút nữa là ổn”.
Cha mẹ và nhà trường phải chủ động: nhận diện sớm, can thiệp sớm, nói thẳng về nỗi đau
Điều đáng buồn là nhiều ca tự gây thương tích trẻ em chỉ được phát hiện khi vết thương đã hiện rõ, khi áo dài tay không còn che nổi. Trường hợp N.M.A. chỉ được gia đình đưa đến cơ sở chuyên khoa sau khi các thay đổi về tâm lý và hành vi trở nên nghiêm trọng. Sau thời gian điều trị bằng thuốc kết hợp liệu pháp tâm lý, rèn luyện kỹ năng điều chỉnh cảm xúc – trong đó có liệu pháp hành vi biện chứng – tình trạng của em từng bước cải thiện; nhưng đó là kết quả của can thiệp muộn, chứ không phải sự tỉnh táo sớm của người lớn. Các chuyên gia sức khỏe tâm thần nhấn mạnh việc đánh giá trẻ phải toàn diện: mức độ sử dụng mạng xã hội, yếu tố gây căng thẳng, nguy cơ tiếp tục tự làm tổn thương bản thân, và kế hoạch hỗ trợ phù hợp hoàn cảnh mỗi em. Cha mẹ cần chú ý khi trẻ thường xuyên thức khuya, thu mình, giảm giao tiếp, mất ngủ kéo dài, ăn uống thay đổi, học sa sút hoặc có tổn thương cơ thể không rõ nguyên nhân. Theo khuyến nghị từ giới chuyên môn, những trẻ có tiền sử rối loạn cảm xúc, lòng tự trọng thấp, ngủ kém, từng tự gây thương tích, hoặc bị bắt nạt trực tuyến và cô lập xã hội phải được theo dõi sát, xem hành vi tự hại như một tín hiệu SOS, không phải trò “gây chú ý”.
