Chiến lược Bắc Cực EU là gì – và vì sao đây là bước ngoặt?
Chiến lược Bắc Cực EU là khuôn khổ chính sách mới của Liên minh châu Âu nhằm định hình vai trò của mình tại vùng cực Bắc thông qua ưu tiên an ninh Bắc Cực, phát triển hạ tầng chiến lược, mở rộng hiện diện quân sự và củng cố tự chủ chiến lược châu Âu trước cạnh tranh địa chính trị Bắc Cực ngày càng gay gắt. Việc EU chính thức công bố chiến lược lớn về Bắc Cực ngày 20/10 cho thấy Brussels không còn chấp nhận vị thế “người ngoài cuộc” ở một khu vực đang trở thành mặt trận quyền lực toàn cầu. Đây không chỉ là tài liệu định hướng, mà là tuyên ngôn chính trị: châu Âu muốn tự vẽ bản đồ quyền lực của mình ở vùng cực Bắc, thay vì phó mặc cho Mỹ, Nga hay Trung Quốc.
Theo một tài liệu được công bố, EU đặt ra các mục tiêu từ tăng cường đội tàu phá băng, nâng cấp hệ thống giám sát để phát hiện tốt hơn các tàu trong “hạm đội tàu ma”, đến xây dựng tuyến cáp biển ngầm nối châu Âu với Nhật Bản qua Greenland và Canada, đáng chú ý là không nhắc đến Hoa Kỳ. Việc Washington – đồng minh chủ chốt lâu nay – gần như vắng bóng trong văn kiện là tín hiệu rõ ràng: chiến lược Bắc Cực EU được thiết kế như một công cụ tự chủ, không còn xoay quanh trục Mỹ. Điều này phản ánh một châu Âu tỉnh thức, nhận ra rằng an ninh của mình ở vùng cực Bắc không thể phụ thuộc vào ý chí thất thường từ bên kia Đại Tây Dương.
Từ sinh thái sang an ninh: Bắc Cực trở thành mặt trận quyền lực
Chiến lược Bắc Cực mới đánh dấu sự chuyển dịch từ lăng kính môi trường sang tư duy an ninh hóa toàn diện. EU thừa nhận Bắc Cực không còn là “vùng đệm hòa bình”, mà là không gian cạnh tranh địa chính trị Bắc Cực nơi lợi ích tài nguyên, thương mại và quân sự đan xen. Băng tan mở ra khả năng tiếp cận các nguồn khoáng sản, đặc biệt tại Greenland, đồng thời cho phép hải quân các cường quốc mở rộng hoạt động. Khi tuyến hàng hải phương Bắc dọc bờ biển Nga trở nên dễ đi hơn, lợi ích kinh tế lập tức gắn chặt với tính toán quân sự.
EU vì thế “an ninh hóa” hạ tầng chiến lược: tăng cường giám sát tàu thuyền, bảo vệ cáp thông tin liên lạc dưới biển, phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ triển khai quân sự và mở rộng năng lực hoạt động trong điều kiện băng giá. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Châu Âu giờ đây xem Bắc Cực là một mặt trận an ninh trực tiếp, nơi các lợi ích cốt lõi của khối có thể bị đe dọa, từ đó đặt ra yêu cầu giám sát, an ninh hàng hải và khả năng tự cường lên hàng đầu”. Nói cách khác, bảo vệ Bắc Cực đã trở thành một phần của bảo vệ lãnh thổ và chuỗi cung ứng tương lai của EU.
Tuyến hàng hải phương Bắc: Lợi ích thương mại hay điểm nghẽn chiến lược?
Trọng tâm kinh tế của chiến lược Bắc Cực EU nằm ở các tuyến hàng hải mới, đặc biệt là tuyến hàng hải phương Bắc nối Đông Á với châu Âu dọc bờ biển phía bắc Nga. Tuyến đường này đang được chú ý vì có thể rút ngắn hành trình vận chuyển giữa châu Á và châu Âu, trong bối cảnh tuyến truyền thống qua Trung Đông ngày càng bất ổn. Theo dữ liệu hàng hải, tuyến đường biển phía Bắc ghi nhận 133 chuyến đi trong tháng 9, cao gấp khoảng bốn lần so với cùng kỳ năm 2022 – một con số cho thấy tốc độ thương mại hóa chóng mặt.
Nhưng với EU, tuyến hàng hải phương Bắc không chỉ là cơ hội logistics, mà còn là rủi ro chiến lược. Đại diện cấp cao Kaja Kallas cảnh báo các tuyến hàng hải mới không được trở thành “điểm nghẽn chiến lược” đối với thương mại quốc tế. Khi Nga và Trung Quốc gia tăng hiện diện, từ tàu thương mại đến các hoạt động nghiên cứu – mà EU nghi ngờ có thể mang lợi ích quân sự – Brussels lo ngại hai nước này sẽ chi phối luật chơi trên biển băng. Vì vậy, EU vừa muốn tận dụng lợi thế thương mại, vừa phải ngăn tuyến đường mới biến thành đòn bẩy địa chính trị trong tay đối thủ.
Giảm phụ thuộc vào Mỹ: Tự chủ chiến lược châu Âu ở vùng cực Bắc
Điểm gây tranh cãi nhất trong chiến lược Bắc Cực EU là cách khối này chủ động giảm phụ thuộc vào Mỹ. Văn kiện được thúc đẩy “không có sự tham gia của Mỹ”, dù Washington từng là đồng minh chủ chốt trong khu vực. Lý do không chỉ là khác biệt lợi ích, mà còn là sự khó đoán của chính quyền Donald Trump. Những phát ngôn về việc kiểm soát Greenland đã làm suy giảm lòng tin giữa các đồng minh và buộc châu Âu phải tự lên kế hoạch độc lập. Việc Hoa Kỳ gần như vắng mặt trong phần còn lại của văn kiện là lời nhắc thẳng thắn rằng EU không muốn bị trói vào chu kỳ chính trị thất thường ở Washington.
Brussels gắn chiến lược Bắc Cực vào mục tiêu tự chủ chiến lược châu Âu: xây dựng cơ chế hợp tác khu vực ít phụ thuộc hơn vào Mỹ, đồng thời vẫn giữ khả năng phối hợp khi cần. EU khuyến khích tăng cường hợp tác với Canada, Anh, Na Uy và đề xuất các cuộc họp cấp cao thường kỳ về “Láng giềng phía Bắc”. Đây là cách châu Âu tạo một vòng tròn đối tác linh hoạt, nơi Mỹ là “có thể tham gia” chứ không còn là trục bắt buộc. Dù chưa phải là sự tách rời hoàn toàn, việc ưu tiên các cơ chế riêng cho thấy xu hướng EU muốn tự định đoạt an ninh Bắc Cực của mình thay vì chỉ bám theo NATO do Mỹ dẫn dắt.
Hạ tầng, quân sự và tài nguyên: EU đang chơi ván cờ dài hơi
Chiến lược Bắc Cực EU không dừng ở tuyên bố chính trị, mà đi kèm một chương trình hành động dài hơi. Khối này đặt ba trọng tâm: khai thác tài nguyên khoáng sản, phát triển các tuyến thương mại và tăng cường hiện diện quân sự. Brussels muốn tận dụng hợp tác với Greenland để đa dạng hóa tiếp cận nguồn nguyên liệu, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc – đặc biệt với các khoáng sản quý hiếm phục vụ chuyển đổi năng lượng. Trong khi đó, Bắc Cực được gắn chặt với mục tiêu bảo vệ chuỗi cung ứng tương lai và áp đặt các tiêu chuẩn xanh, luật pháp quốc tế lên hoạt động khai thác.
Trên phương diện an ninh Bắc Cực, EU dự kiến tăng cường giám sát tàu thuyền, bảo vệ cáp biển, phát triển hạ tầng phục vụ triển khai quân sự và mở rộng năng lực hoạt động trong điều kiện băng giá. Khối này cũng muốn tăng đội tàu phá băng và xây dựng tuyến cáp biển ngầm nối châu Âu – Nhật Bản qua Greenland và Canada để giảm phụ thuộc vào hạ tầng do các cường quốc khác kiểm soát. Đồng thời, EU dự kiến thúc đẩy cơ chế hội nghị thượng đỉnh thường kỳ về khu vực “Láng giềnh phía Bắc”, qua đó tạo một diễn đàn riêng để điều phối chiến lược với các đối tác cùng chí hướng. Tất cả cho thấy châu Âu đang chơi ván cờ dài hơi: kết hợp hạ tầng, quân sự và tài nguyên để khóa chặt vị thế ở vùng cực Bắc.
Kết luận: Bắc Cực là phép thử bản lĩnh chiến lược của châu Âu
Chiến lược Bắc Cực EU là phép thử quan trọng cho tham vọng tự chủ chiến lược châu Âu. Bằng việc chuyển từ cách tiếp cận sinh thái sang ưu tiên an ninh và cạnh tranh địa chính trị, Brussels gửi đi thông điệp: châu Âu không muốn chỉ là người quan sát trong cuộc chơi quyền lực ở vùng cực Bắc. Tuy nhiên, chiến lược này cũng đặt EU vào thế khó: vừa phải đối trọng Nga và Trung Quốc, vừa giữ được kênh hợp tác với Mỹ, trong khi vẫn bảo vệ cam kết khí hậu và phát triển bền vững.
Nếu EU triển khai được những gì đã vạch ra – từ tăng hiện diện quân sự, bảo vệ hạ tầng, khai thác tài nguyên có chọn lọc đến xây dựng mạng lưới đối tác riêng – Bắc Cực có thể trở thành nơi châu Âu chứng minh rằng mình đủ khả năng hành động như một cực quyền lực độc lập. Ngược lại, nếu thiếu ý chí chính trị và nguồn lực, chiến lược Bắc Cực sẽ chỉ là một bản tuyên ngôn đẹp đẽ trên giấy. Vùng đất băng giá này vì thế không chỉ là biên giới địa lý, mà là ranh giới giữa một châu Âu phụ thuộc và một châu Âu tự chủ.
