Trái phiếu xanh Việt Nam: tăng trưởng ấn tượng từ nền thấp
Trái phiếu xanh Việt Nam là các loại trái phiếu được phát hành để huy động vốn cho dự án, hoạt động đáp ứng tiêu chí môi trường và phân loại xanh, đồng thời gắn với khung tiêu chuẩn ESG nhằm hướng dòng tiền của thị trường tài chính xanh vào chuyển đổi năng lượng, hạ tầng và thích ứng khí hậu. Phát hành trái phiếu xanh và trái phiếu bền vững đã tăng gần 30% trong năm 2025, nhưng quy mô vẫn rất nhỏ so với toàn bộ thị trường trái phiếu và so với các nước trong khu vực. Điều này cho thấy bức tranh vừa đáng khích lệ vừa đáng lo: tốc độ tăng trưởng nhanh phản ánh nhu cầu tài chính chuyển đổi xanh lớn, song nền tảng thị trường vẫn mỏng và chưa bắt kịp với đà hoàn thiện chính sách. Quan điểm hợp lý lúc này không phải là ca ngợi con số tăng trưởng, mà là coi giai đoạn hiện tại như bước khởi động, buộc Việt Nam phải đặt câu hỏi nghiêm túc về cấu trúc nguồn vốn xanh.
Thị trường tài chính xanh mất cân đối: trái phiếu bị "lép vế" trước tín dụng
Bức tranh tài chính xanh của Việt Nam đang cho thấy một sự mất cân đối lớn về cấu trúc: khung chính sách ngày càng hoàn thiện, nhưng thị trường trái phiếu xanh chưa phát triển tương xứng. Toàn bộ thị trường trái phiếu mới khoảng 32% GDP, trong khi tín dụng ngân hàng bằng 157% GDP, nên tài chính xanh chủ yếu vẫn đi qua kênh ngân hàng. Dư nợ trái phiếu doanh nghiệp xanh và trái phiếu bền vững chỉ bằng một tỷ lệ rất nhỏ so với dư nợ tín dụng xanh, cho thấy kênh trái phiếu gần như chưa đóng vai trò đúng với chức năng phân bổ vốn trung và dài hạn cho tài chính chuyển đổi xanh. Nếu xu hướng này kéo dài, hệ thống ngân hàng sẽ gánh thêm áp lực về kỳ hạn và cân đối bảng cân đối, trong khi thị trường vốn tiếp tục bị "bỏ đói". Quan điểm thẳng thắn là Việt Nam đang dùng sai công cụ cho mục tiêu dài hạn: dự án xanh dài hạn đi qua cửa tín dụng ngắn hơn, thay vì qua cấu trúc nguồn vốn xanh linh hoạt của thị trường trái phiếu.
Khung pháp lý đã hình thành: nền tảng nhưng chưa đủ để tạo bứt phá
Điểm sáng dễ thấy là khung pháp lý cho trái phiếu xanh Việt Nam đã cơ bản hình thành. Quyết định 21/2025/QĐ-TTg ban hành danh mục phân loại xanh đầu tiên cùng tiêu chí môi trường và thủ tục xác nhận dự án, làm cơ sở để dự án tiếp cận chính sách ưu đãi về tín dụng xanh và trái phiếu xanh. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng vì các hoạt động kinh tế xanh nay có ngôn ngữ chung, giảm rủi ro "greenwashing" và hỗ trợ thị trường tài chính xanh xây dựng bộ tiêu chí thống nhất. Danh mục phân loại xanh, khung tiêu chuẩn ESG và đề án trái phiếu Chính phủ xanh đang được hoàn thiện, mở ra cơ hội huy động vốn dài hạn cho chuyển đổi năng lượng và hạ tầng. Nghị định 84/2026/NĐ-CP giao Bộ Tài chính phối hợp các bộ liên quan xây dựng đề án phát hành trái phiếu Chính phủ xanh, đồng thời yêu cầu đề án phát hành trái phiếu xanh của chính quyền địa phương phải kèm danh mục dự án sử dụng vốn. Tuy nhiên, khung pháp lý mới là điều kiện cần; nếu không đi kèm cơ chế chia sẻ chi phí và rủi ro, doanh nghiệp vẫn ngại bước vào thị trường phát hành trái phiếu bền vững.
Kinh nghiệm Hàn Quốc, Singapore, Nhật Bản: gỡ nút thắt chi phí và tín nhiệm
Trong khi Việt Nam mới dừng ở mức tạo khung, nhiều nước châu Á đã bước sang giai đoạn xử lý trực diện các rào cản của thị trường tài chính xanh. Hàn Quốc khi triển khai K-Taxonomy không chỉ đưa ra tiêu chí phân loại xanh mà còn hỗ trợ một phần chi phí vốn đối với trái phiếu xanh áp dụng K-Taxonomy trong năm đầu, với mức hỗ trợ khác nhau cho doanh nghiệp lớn và nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs). Cơ chế chứng khoán hóa tài sản xanh giúp tập hợp trái phiếu của nhiều doanh nghiệp thành danh mục, tăng tín nhiệm và giảm chi phí lãi cho SMEs. Singapore lại lựa chọn hướng trợ cấp chi phí gia nhập thị trường vốn xanh, khi chương trình Green Bond Grant Scheme cho phép tổ chức phát hành được hỗ trợ toàn bộ chi phí đánh giá độc lập trong một giới hạn nhất định, sau đó mở rộng thành Sustainable Bond Grant Scheme. Nhật Bản cũng trợ cấp chi phí thay vì bù lãi suất, cho thấy một hướng đi khác để giảm chi phí kiểm định, tư vấn và công bố thông tin. Câu chuyện chung là Nhà nước chủ động chia sẻ các chi phí đang cản trở doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh, thay vì chỉ ban hành quy định rồi "đứng ngoài".
Cân đối lại cấu trúc nguồn vốn xanh: điều Việt Nam cần làm tiếp theo
Nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh rất lớn, đi kèm cảnh báo biến đổi khí hậu là một trong ba trở ngại lớn với mục tiêu thu nhập cao của Việt Nam, làm tăng rủi ro với hạ tầng, đô thị, nông nghiệp và đẩy nhu cầu tài chính cho thích ứng lên cao. Quy mô hai kênh tín dụng và trái phiếu chênh lệch rất lớn cho thấy nguồn vốn cho chuyển đổi xanh hiện vẫn chủ yếu phụ thuộc vào hệ thống tín dụng ngân hàng, trong khi kênh thị trường trái phiếu mới đóng vai trò rất hạn chế. Như vậy, bên cạnh việc huy động thêm vốn xanh, Việt Nam cần cân đối lại các kênh cung ứng vốn cho tài chính chuyển đổi xanh: chính sách nên hướng tới sự trung lập giữa các công cụ huy động vốn, để dự án đáp ứng tiêu chí xanh có thể tiếp cận tín dụng, trái phiếu và nguồn vốn xanh khác trên cùng một nền tảng phân loại. Báo cáo của một hiệp hội chứng khoán cũng nêu mục tiêu hoàn thiện hạ tầng để chính thức vận hành thị trường giao dịch tín chỉ carbon từ năm 2029. Nếu biết kết hợp trái phiếu xanh, thị trường carbon và nguồn vốn quốc tế để tăng cường tín nhiệm cho các đợt phát hành, Việt Nam có thể biến cấu trúc nguồn vốn xanh từ điểm yếu thành lợi thế. Kết luận rõ ràng là: bước tiếp theo không chỉ là phát hành nhiều trái phiếu hơn, mà là thiết kế lại toàn bộ kiến trúc tài chính xanh với vai trò chủ động của Nhà nước và thị trường.
