Cải tạo sông Đáy theo mô hình PPP: bước ngoặt hạ tầng hay phép thử quản trị?
Dự án cải tạo sông Đáy theo hình thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT), với tổng mức đầu tư khoảng 229.945 tỷ đồng, là một đề xuất hạ tầng quy mô lớn nhằm khôi phục dòng chảy, nâng cấp hệ thống thủy lợi, giao thông và môi trường, đồng thời tạo hành lang phát triển đô thị, sinh thái, cảnh quan mới cho Hà Nội.
MIK Group Việt Nam đã gửi tờ trình tới Sở Tài chính Hà Nội, đề nghị thẩm định hồ sơ chấp thuận chủ trương đầu tư dự án cải tạo sông Đáy theo hình thức PPP, hợp đồng BT. Việc một doanh nghiệp đề xuất ứng vốn để cải tạo toàn diện một con sông đang xuống cấp và ô nhiễm là tín hiệu cho thấy nhu cầu đổi mới cách tiếp cận phát triển sông ngòi gắn với không gian đô thị, thay vì chỉ xử lý từng hạng mục thủy lợi riêng lẻ. Nhưng chính mô hình xã hội hóa hạ tầng này cũng đặt ra yêu cầu rất cao về quản trị rủi ro tài chính công, minh bạch thông tin và bảo đảm quyền lợi công chúng, bởi quy mô đầu tư và phạm vi tác động là chưa từng có đối với một dự án PPP Hà Nội về cải tạo sông ngòi.
Cấu trúc dự án PPP Hà Nội: 4 hợp phần hạ tầng cho một dòng sông
Mô hình cải tạo sông Đáy lần này được thiết kế như một tổ hợp hạ tầng liên ngành, thay vì một gói nạo vét đơn lẻ. Theo hồ sơ, dự án được chia thành 4 dự án thành phần: giải phóng mặt bằng và tái định cư; hệ thống công trình thủy lợi, đê điều; đường giao thông, hạ tầng kỹ thuật và thoát nước mặt; cùng hệ thống thu gom và xử lý nước thải. Cách chia tầng như vậy giúp nhìn rõ hơn các “khối xây dựng” của một dòng sông hiện đại: từ an sinh cư dân ven sông, an toàn lũ, khả năng tiêu thoát nước, đến năng lực xử lý nước thải để bảo vệ môi trường nước. Nó phản ánh ý đồ dùng cải tạo sông Đáy như một trục phát triển đô thị và sinh thái mới, không chỉ là công trình phát triển sông ngòi mang tính kỹ thuật thuần túy.
Điểm đáng chú ý là định hướng dự án không dừng ở mục tiêu thủy lợi. Hồ sơ nêu rõ sông Đáy sẽ trở thành hành lang phát triển đa chức năng về thủy lợi, giao thông, môi trường, đô thị, sinh thái và cảnh quan. Nếu được triển khai đúng, đây có thể là bước chuyển quan trọng trong tư duy đầu tư công tư: coi một con sông như trục cấu trúc không gian đô thị, nơi hạ tầng cứng (đê điều, đường sá) và hạ tầng mềm (cảnh quan, sinh thái) phải được quy hoạch đồng bộ. Tuy nhiên, chính việc gắn cải tạo sông với phát triển đô thị hai bên bờ cũng làm nổi lên câu hỏi: lợi ích đô thị hoá sẽ được phân bổ thế nào giữa nhà đầu tư, ngân sách và cộng đồng cư dân lâu năm quanh sông?
Hợp đồng BT hạ tầng và cơ chế thanh toán bằng đất: lợi ích và rủi ro
Đề xuất của MIK Group cho thấy doanh nghiệp không chờ vốn ngân sách mà sẵn sàng ứng vốn, với tỷ lệ vốn chủ khoảng 15% tổng mức đầu tư, phần còn lại khoảng 85% là vốn vay và các nguồn huy động hợp pháp khác. Theo mô hình hợp đồng BT hạ tầng, sau khi hoàn thành, toàn bộ công trình sẽ được chuyển giao cho Nhà nước quản lý và vận hành. Điểm mấu chốt nằm ở phương thức thanh toán: doanh nghiệp đề xuất được thanh toán bằng quỹ đất, với vị trí, diện tích và giá trị sẽ xác định ở giai đoạn thẩm định, phê duyệt. Đây chính là cơ chế “đổi đất lấy hạ tầng” quen thuộc, nay được đặt vào một dự án PPP Hà Nội liên quan đến phát triển sông ngòi quy mô rất lớn.
Cơ chế BT bằng đất có sức hút rõ ràng: Nhà nước không phải chi tiền mặt trực tiếp, nhà đầu tư có cơ hội khai thác giá trị gia tăng đất đai từ chính hạ tầng mình xây dựng. Nhưng đi kèm là những rủi ro đã nhiều lần được cảnh báo trong các dự án BT trước đây: xác định giá đất thấp hơn giá thị trường, phân bổ quỹ đất vàng không tương xứng với giá trị công trình, và thiếu minh bạch trong lựa chọn khu đất thanh toán. Với dự án cải tạo sông Đáy gần 230.000 tỷ đồng, nếu quỹ đất thanh toán nằm dọc trục sông sau cải tạo, giá trị dòng chảy đô thị tạo ra sẽ rất lớn. Câu hỏi không thể né tránh là: cơ chế định giá, đấu giá và công khai thông tin sẽ được thiết kế thế nào để hợp đồng BT hạ tầng này không biến thành kênh chuyển giao tài sản công vào tay một số ít nhà đầu tư.
Tiến độ tham vọng và yêu cầu giám sát: Hà Nội cần chuẩn bị gì?
MIK Group đưa ra tiến độ khá tham vọng: hoàn thành các thủ tục chuẩn bị đầu tư vào tháng 12/2026, khởi công từ quý II/2027, ưu tiên nạo vét và khơi thông dòng chảy sông Đáy. Đến hết quý IV/2028, dự kiến hoàn thành mặt cắt ngang toàn tuyến, công trình bổ cập nước, phòng chống lũ, giao thông hai bên bờ, hệ thống thu gom nước thải và hồ điều hòa; toàn bộ dự án dự kiến hoàn thành và đưa vào sử dụng vào quý IV/2030. Tiến độ này đặt áp lực lớn lên công tác giải phóng mặt bằng, huy động vốn vay, hoàn thiện thủ tục pháp lý cho từng dự án thành phần và nhất là thiết kế cơ chế giám sát độc lập với một dự án PPP khổng lồ.
Hiện tại, hồ sơ mới ở bước đề xuất chủ trương đầu tư; toàn bộ nội dung về tổng mức đầu tư, quỹ đất thanh toán, tiến độ chi tiết và lựa chọn nhà đầu tư đều phải qua nhiều vòng thẩm định, phê duyệt. Đây là khoảng thời gian Hà Nội cần dùng để đặt những “lan can pháp lý” cho mô hình đầu tư công tư này: từ tiêu chí chọn nhà đầu tư độc lập cho từng hợp phần, đến quy trình công khai thông tin BT và tham vấn cộng đồng các khu vực bị tác động. Một dự án PPP Hà Nội về cải tạo sông ngòi quy mô gần 230.000 tỷ đồng không thể chỉ là câu chuyện kỹ thuật của cơ quan chuyên môn; nó cần sự tham gia giám sát của người dân, chuyên gia đô thị và môi trường để tránh lặp lại những bài học đắt giá từ các dự án BT đổi đất trước đây.
Kết luận: Cơ hội tái sinh sông Đáy đi cùng nghĩa vụ bảo vệ tài sản công
Đề xuất cải tạo sông Đáy theo hình thức PPP, hợp đồng BT với thanh toán bằng quỹ đất cho thấy tư duy mới trong việc dùng đầu tư công tư để phát triển sông ngòi gắn với đô thị hóa. Nếu triển khai thận trọng, đây có thể là cơ hội hiếm có để Hà Nội vừa giải bài toán ngập lụt, ô nhiễm nước, vừa mở ra một trục không gian đô thị và sinh thái mới dọc sông Đáy. Nhưng cái giá phải trả nếu quản trị kém cũng rất lớn: thất thoát giá trị đất công, gia tăng gánh nặng nợ vay, và đánh mất niềm tin xã hội vào mô hình PPP hạ tầng.
Ý nghĩa thật sự của dự án nằm ở cách Hà Nội lựa chọn: hoặc coi cải tạo sông Đáy chỉ là một thương vụ BT hạ tầng quy mô lớn, hoặc biến nó thành mẫu mực cho thế hệ dự án PPP mới – nơi nhà đầu tư tư nhân được hưởng lợi xứng đáng nhưng tài sản công và lợi ích cộng đồng được bảo vệ bằng những nguyên tắc pháp lý rõ ràng, minh bạch và có khả năng kiểm chứng. Con sông sau cải tạo sẽ nói lên câu trả lời: đó là dòng chảy của phát triển chung, hay chỉ là đường biên của những khu đất vàng mới.
