Chống ngập thành phố: từ phản ứng bị động đến chiến lược chủ động
Chống ngập thành phố là tổng hợp các giải pháp quy hoạch, hạ tầng chống lũ, quản lý đô thị và vận hành hệ thống thoát nước nhằm giảm thiểu nguy cơ ngập do triều cường mưa lớn, nước biển dâng và bê tông hóa đô thị, bảo vệ đời sống, giao thông và kinh tế đô thị trước biến đổi khí hậu. Hai đầu tàu kinh tế Hà Nội và TP.HCM đang bước vào giai đoạn mới: coi chống úng ngập không còn là việc “chữa cháy” sau mỗi trận mưa, mà là nhiệm vụ trọng tâm gắn với tương lai phát triển đô thị. Hà Nội yêu cầu chấm dứt tư tưởng bị động, hoàn thành các dự án thoát nước trước mùa mưa 2026, trong khi TP.HCM ban hành kế hoạch tăng tốc 9 dự án thoát nước để đối phó mưa cực đoan và triều cường gia tăng. Câu hỏi đặt ra là: tốc độ triển khai hiện nay có đủ nhanh so với tốc độ biến đổi của khí hậu và đô thị hay không?
Hà Nội: nâng dung tích điều hòa, chấm dứt tư tưởng “đợi mưa mới xử lý”
Điểm đáng chú ý ở Hà Nội là sự thừa nhận thẳng thắn về lỗ hổng hạ tầng thoát nước. Hệ thống hiện mới đáp ứng khoảng 18,7–20% quy hoạch được phê duyệt, chỉ khoảng 77km cống trục chính đã hoàn thiện, còn hồ điều hòa và trạm bơm vẫn thiếu và thiếu đồng bộ. Chính khoảng trống này buộc thành phố phải triển khai 10 dự án chống ngập khẩn cấp gồm 5 hồ điều hòa và 5 dự án hệ thống. Việc hoàn thành 5 hồ điều hòa bổ sung khoảng 3,4 triệu m3 dung tích chứa; kết hợp hạ mực nước các hồ hiện có, tổng dung tích điều hòa tăng thêm khoảng 4,8 triệu m3, nâng năng lực điều tiết nước khoảng 15–20%. Đây là những con số cho thấy thành phố đã bắt đầu đầu tư nghiêm túc, nhưng cũng phơi bày khoảng cách lớn với quy hoạch dài hạn. Chủ tịch UBND thành phố nhấn mạnh đây là một trong năm nhiệm vụ trọng tâm và yêu cầu chấm dứt tư tưởng bị động trong phòng, chống úng ngập. Vấn đề không chỉ là thêm hồ, thêm cống, mà là thay đổi cách điều hành: chống ngập theo lưu vực, điều phối đồng bộ toàn hệ thống thay vì xử lý cục bộ từng điểm.
TP.HCM: tăng tốc 9 dự án thoát nước trong bối cảnh triều cường và sụt lún
TP.HCM đang phải đối mặt với thực tế khắc nghiệt hơn: ngập không chỉ do mưa lớn mà còn do triều cường kết hợp với sụt lún. Ngay những cơn mưa đầu tháng 8 đã khiến khu vực chợ Thủ Đức ngập sâu, có lúc nước dâng quá đầu gối, giao thông tê liệt, buôn bán đình trệ. Tại khu vực trung tâm, có tới 50 điểm ngập với độ sâu từ 30 cm trở lên, thời gian ngập kéo dài trên 30 phút sau mưa lớn và triều cường. Trong khi đó, phần lớn hệ thống cống được xây dựng từ nhiều thập niên trước, chỉ đáp ứng lượng mưa 80–100mm/giờ, trong khi mưa hiện nay thường vượt 120mm/giờ. Cộng thêm bê tông hóa, san lấp kênh rạch và sụt lún, hạ tầng thoát nước bị quá tải rõ rệt. Trước áp lực này, UBND thành phố ban hành Kế hoạch thoát nước, chống ngập với mục tiêu hoàn thành 9 dự án, tổng mức đầu tư hơn 7.150 tỷ đồng. Các dự án tập trung vào công trình thoát nước, chống sạt lở, chỉnh trị sông rạch và hoàn thiện hạ tầng tiêu thoát nước, đồng thời ưu tiên duy tu, nạo vét, lắp van ngăn triều và khai thác hiệu quả trạm bơm để tăng năng lực tiêu thoát nước. Dù quyết liệt, thành phố vẫn phải chạy đua với những kịch bản khí hậu cho thấy nếu nước biển dâng thêm 50–70cm, tới 40–60% diện tích có nguy cơ ngập thường xuyên.
So sánh chiến lược: cùng nâng hạ tầng chống lũ, khác nhau ở cách tiếp cận
Nhìn từ trên bản đồ, Hà Nội và TP.HCM đều nâng cao năng lực tiêu thoát nước để ứng phó biến đổi khí hậu, nhưng cách đi không giống nhau. Hà Nội lựa chọn tăng dung tích chứa bằng hệ thống hồ điều hòa và trạm bơm, lấy phương châm chống ngập theo lưu vực và gắn xử lý úng ngập với quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Đây là cách tiếp cận chú trọng “điều tiết” dòng nước trong không gian đô thị, coi nước là yếu tố phải quản lý dài hạn, không chỉ đẩy đi càng nhanh càng tốt. TP.HCM lại tập trung vào việc vừa mở rộng vừa gia cố hệ thống cống, sông rạch, hạ tầng chống lũ và chỉnh trị bờ sông, bờ kênh trong bối cảnh triều cường và sạt lở. Thành phố đặt nặng vai trò của các dự án thoát nước kết hợp kiểm soát triều, cùng với duy tu, nạo vét để khôi phục khả năng tiêu thoát tự nhiên. Điểm chung ở cả hai là nhận thức rằng các dự án thoát nước không thể triển khai rời rạc: phải công khai hiệu quả đầu tư, kết nối dữ liệu thoát nước với điều hành giao thông, và huy động người dân tham gia giữ sạch hệ thống kênh rạch. Tuy nhiên, nếu không đi kèm quản lý xây dựng và đất đai chặt chẽ để bảo vệ không gian thoát nước, mọi nỗ lực kỹ thuật rất dễ bị triệt tiêu.
Kết luận: chống ngập muốn chủ động phải vượt qua “tư duy công trình”
Cả Hà Nội và TP.HCM đều đang tăng tốc các dự án thoát nước, với mục tiêu rõ ràng là giảm thiểu ảnh hưởng của mưa bão, bảo đảm đời sống người dân trong mùa mưa 2026. Ở Hà Nội, tác động đã thấy ngay: nhiều khu vực vốn ngập sâu như Đại lộ Thăng Long, Ngoại giao Đoàn, Resco Ecohome, Ciputra, đường Võ Chí Công, Mỹ Đình… nay cơ bản không còn ngập hoặc chỉ ngập cục bộ trong thời gian ngắn. Nhưng những kết quả ban đầu không nên tạo cảm giác yên tâm quá sớm. Biến đổi khí hậu, triều cường mưa lớn và quá trình đô thị hóa sẽ tiếp tục thử thách mọi hệ thống hạ tầng chống lũ. Nếu chống ngập vẫn bị nhìn như một chuỗi dự án công trình thay vì một chính sách tổng thể về đất, nước, giao thông và không gian công cộng, các thành phố sẽ tiếp tục phải chạy theo những “điểm ngập mới” xuất hiện sau mỗi vòng phát triển. Muốn thực sự chấm dứt bị động, Hà Nội và TP.HCM cần coi nước là phần của quy hoạch đô thị, không phải là kẻ thù phải bị đẩy đi bằng mọi giá. Khi ấy, dự án thoát nước sẽ không còn là những nỗ lực chữa cháy, mà là nền tảng cho một mô hình đô thị thích ứng khí hậu, nơi người dân không còn phải thấp thỏm mỗi khi trời chuyển mưa.
