Giải phóng mặt bằng: điểm nghẽn quyết định thành bại của kế hoạch giải ngân
Giải phóng mặt bằng TP.HCM là tổng hợp các hoạt động bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đất đai và xử lý pháp lý liên quan đến đất, nhằm bàn giao kịp thời mặt bằng sạch cho nhà thầu thi công các dự án trọng điểm thành phố, qua đó bảo đảm tiến độ giải ngân vốn công, giảm đội chi phí và hạn chế lãng phí nguồn lực đầu tư công. Thành phố đang được giao 147.599 tỷ đồng vốn đầu tư công trong năm, sau 7 tháng mới giải ngân được 63.775 tỷ đồng, tương ứng 43,2% kế hoạch. Trong khi đó, mục tiêu chính trị được đặt ra là giải ngân 100% kế hoạch vốn cả năm, với ngưỡng tối thiểu 70% ngay trong quý 3. Khoảng cách giữa tham vọng và thực tế buộc TP.HCM phải coi giải phóng mặt bằng là mặt trận ưu tiên số một, nếu không muốn tốc độ tăng vốn công biến thành áp lực trì hoãn.
Vì sao mặt bằng vẫn là nút thắt lớn nhất?
Dù thuộc nhóm địa phương có tỷ lệ giải ngân khá, với khoảng 43,2% kế hoạch tính đến cuối tháng 7, thậm chí nếu loại phần vốn tiết kiệm cho đường sắt, tỷ lệ thực tế còn đạt 45,4%, TP.HCM vẫn chịu sức ép rất lớn. Lý do không nằm ở ý chí thiếu quyết liệt mà chủ yếu ở khâu tổ chức thực hiện: bồi thường, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư đất đai, hoàn thiện pháp lý và xác định giá đất đều chậm. Với các dự án trọng điểm thành phố, chỉ cần một đoạn tuyến vài chục mét chưa bàn giao cũng đủ làm đứt gãy toàn bộ mạch thi công, đội chi phí quản lý và làm chậm giải ngân vốn công. Đó là vòng xoáy quen thuộc: dự án chậm do vướng mặt bằng, thủ tục bổ sung và điều chỉnh lại phát sinh, tiếp tục kéo dài thời gian và làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư, nhà thầu.
Các dự án trọng điểm dưới áp lực tiến độ và mặt bằng
Áp lực lớn nhất hiện rơi vào nhóm dự án trọng điểm thành phố về giao thông và kết nối vùng, vốn được xem là “đầu kéo” cho giải ngân vốn công. Nút giao An Phú – công trình quy mô nút giao ba tầng với tổng mức đầu tư hàng nghìn tỷ đồng – đã hai lần điều chỉnh tiến độ và nay dự kiến hoàn thành vào quý II/2027, trong đó hơn 22.000m² đất dọc đường Lương Định Của vẫn chưa thu hồi xong, ảnh hưởng 64 hộ dân và tổ chức. Vành đai 2 TP.HCM, tuyến hơn 64km, cũng rơi vào tình trạng “thi công chắp vá”: khoảng 50km đã hoàn thành, phần còn lại vẫn chờ mặt bằng để có thể khép kín toàn tuyến. Ở tầm rộng hơn, hàng loạt dự án vành đai, chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch, đường sắt đô thị đều phụ thuộc vào việc bàn giao mặt bằng đúng hẹn.
Chiến lược gỡ vướng: từ tái định cư, pháp lý đất đến siết trách nhiệm
Để đạt mục tiêu giải ngân 70% trong quý 3 và hướng tới 100% cả năm, TP.HCM chọn cách tấn công thẳng vào “điểm nghẽn mặt bằng” thay vì chấp nhận giải pháp cầm chừng. Thành phố yêu cầu ưu tiên vốn đầu tư công cho các hạ tầng chiến lược, đồng thời linh hoạt điều chỉnh kế hoạch, kiên quyết cắt giảm vốn ở các dự án chậm và chuyển sang công trình có khả năng giải ngân tốt. Về kỹ thuật, các sở ngành được giao tập trung xử lý tái định cư đất đai, hoàn tất pháp lý ranh thu hồi đất, xác định giá bán tái định cư và giá đất bồi thường, nhất là trong bối cảnh nhiều dự án thiếu quỹ nhà, quỹ đất tái định cư, người dân chưa đồng thuận phương án bồi thường. Thành phố cũng tăng kiểm tra thực địa, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tiến độ, đồng thời duy trì giao ban đầu tư công định kỳ để phân định rõ trách nhiệm từng đơn vị.
Tăng tốc nhưng không thể đánh đổi chất lượng quản trị đất đai
Việc đẩy nhanh giải phóng mặt bằng TP.HCM không chỉ nhằm phục vụ mục tiêu giải ngân vốn công một năm, mà còn là phép thử dài hạn với năng lực quản trị đất đai và đô thị. Nếu giải quyết bài toán tái định cư đất đai một cách minh bạch, có kế hoạch và tôn trọng lợi ích chính đáng của người dân, thành phố sẽ xây dựng được nền tảng xã hội vững hơn cho các dự án trọng điểm thành phố trong tương lai. Ngược lại, nếu chỉ chăm chăm chạy theo con số giải ngân, xem nhẹ chất lượng quy hoạch và pháp lý, TP.HCM có thể đạt chỉ tiêu ngắn hạn nhưng phải trả giá bằng các vụ khiếu nại kéo dài, chi phí bồi thường tăng cao và dự án “mắc kẹt” pháp lý. Chiến lược đúng đắn là chuyển từ tư duy “xin – cho mặt bằng” sang mô hình quản trị chủ động, gắn trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp, từng dự án và coi thời điểm bàn giao mặt bằng là cam kết chính trị cụ thể, có đo lường, có xử lý nếu không hoàn thành.
