Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao cuộc đua triển khai sớm bắt đầu?
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách nhà nước đầu tư mua sách, trang bị cho thư viện trường học để học sinh mượn, trả và tái sử dụng qua nhiều năm, nhằm giảm gánh nặng chi phí cho gia đình và bảo đảm mọi học sinh đều có tài liệu học tập đầy đủ, không phụ thuộc vào khả năng chi trả riêng. Trọng tâm ở đây không phải tặng mỗi em một bộ sách sở hữu cá nhân, mà xây dựng mô hình “thư viện dùng chung – mượn sách thư viện – trả – tái sử dụng” như hạ tầng dịch vụ công mới trong giáo dục phổ thông. Khi Nghị định 271/2026/NĐ-CP được ban hành vào đầu tháng 7/2026, quy định miễn phí sách giáo khoa cho học sinh phổ thông cả công lập và tư thục, nhiều địa phương ngay lập tức coi đây là cơ hội khẳng định ưu thế về triển khai địa phương: nếu chuẩn bị tốt ngân sách và nguồn lực xã hội hóa, họ có thể đi trước mốc năm học 2029-2030 và tạo ra lợi thế công bằng giáo dục cho người dân trên địa bàn.
Lộ trình toàn quốc: Từ thử nghiệm địa phương đến phổ cập năm học 2029-2030
Khung chính sách trung ương khá rõ ràng: theo Nghị quyết 71 và các quyết định của Chính phủ, 100% học sinh phổ thông trên cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029-2030. Cách thực hiện thống nhất là nhà nước đầu tư trang bị sách cho thư viện, học sinh và giáo viên mượn sách trong năm học hoặc học kỳ rồi hoàn trả để tiếp tục quản lý, tái sử dụng. Bộ GD&ĐT tính toán, với số liệu năm học 2025-2026 và giá sách năm học 2026-2027, ngân sách cần hơn 4.036 tỷ đồng để đáp ứng nhu cầu toàn bộ học sinh phổ thông và giáo viên từ năm học 2029-2030, trong đó riêng cấp tiểu học đã là khoảng 8,99 triệu bộ tương đương hơn 1.640 tỷ đồng. Đó là con số cho thấy đây không phải một ưu đãi nhỏ lẻ, mà là một khoản đầu tư cấu trúc vào hạ tầng tri thức. Tuy vậy, thay vì chờ tới mốc chung, Nghị định 271 cho phép các địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động nguồn lực hợp pháp chủ động triển khai sớm và ưu tiên vùng biên giới, hải đảo, miền núi, vùng dân tộc thiểu số, vùng đặc biệt khó khăn.
Những địa phương đi trước: Hòa Vang, TP.HCM và các mô hình ngân sách – xã hội hóa
Nhìn vào bản đồ triển khai địa phương, có thể thấy một số nơi đang coi sách giáo khoa miễn phí như thước đo năng lực quản trị và sức hút chính sách. Xã Hòa Vang thuộc Đà Nẵng là ví dụ tiêu biểu: từ năm học 2026-2027, 100% học sinh tại các cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn được cung cấp sách giáo khoa miễn phí. Địa phương không trông chờ hoàn toàn ngân sách mà huy động gần 2 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa, trang bị 91.060 cuốn sách cho thư viện các trường, đáp ứng nhu cầu khoảng 7.000 học sinh. Trước đó, họ đã xây dựng “Tủ sách giáo khoa dùng chung” để thử nghiệm mô hình mượn – trả, hỗ trợ hơn 1.200 học sinh khó khăn. TP.HCM chọn cách đi từng bước: năm học 2026-2027 triển khai miễn phí sách giáo khoa theo nhu cầu mượn thực tế, các năm 2027-2028 và 2028-2029 tiếp tục khảo sát nhu cầu, rà soát số lượng sách hiện có để tái sử dụng và bổ sung, hướng tới miễn phí cho toàn bộ học sinh. Điểm đáng chú ý là thành phố áp dụng cả với trường công lẫn tư và nghiêm cấm thu các khoản phí đặt cọc, bảo quản, thư viện liên quan. Đây là những quyết định thể hiện quan điểm: nếu đã gọi là miễn phí sách giáo khoa thì không thể để chi phí chuyển hình thức sang các loại phụ phí.
Từ thư viện dùng chung tới lợi ích thực tế cho học sinh và phụ huynh
Mô hình mượn sách thư viện không chỉ là câu chuyện quy trình; nó trực tiếp thay đổi trải nghiệm của phụ huynh và học sinh. Khi nhà trường bảo đảm sách thông qua hình thức mượn – trả, học sinh có thể tiếp cận tài liệu học tập đầy đủ mà không phụ thuộc vào khả năng chi trả của gia đình. Với phụ huynh, lợi ích dễ nhận thấy nhất là không phải bỏ tiền mua sách giáo khoa mỗi năm. Điều này đặc biệt quan trọng ở những nơi thu nhập thấp, nơi chi phí sách thường chiếm tỉ lệ đáng kể trong ngân sách gia đình cho năm học mới. Về phía hệ thống, cách làm thư viện dùng chung giúp nhà trường quản lý sách theo số đăng ký hoặc phần mềm, kiểm kê định kỳ để đánh giá số sách còn dùng được và nhu cầu bổ sung. Nghĩa là sách trở thành tài sản công được vận hành theo logic dữ liệu, thay vì mỗi năm lại in, mua, rồi để thất lạc. Một số nơi như TP Huế chọn cấp phát miễn phí bộ sách sở hữu cá nhân cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, trong khi Quảng Ninh mượn sách miễn phí cho toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp THPT. Sự khác biệt này cho thấy các địa phương đang thử nhiều thiết kế chính sách để tìm phương án phù hợp với thực tiễn.
Kết luận: Cuộc cạnh tranh công bằng giáo dục trước mốc 2029-2030
Từ nay đến năm học 2029-2030, khi sách giáo khoa miễn phí được áp dụng trên toàn quốc, khoảng trống chính sách sẽ tồn tại giữa những địa phương đi trước và những nơi triển khai muộn. Ở những địa phương cân đối được ngân sách, biết huy động xã hội hóa và chọn mô hình mượn sách thư viện hiệu quả, học sinh đang sớm được hưởng dịch vụ giáo dục công bằng hơn, phụ huynh nhẹ gánh hơn, nhà trường có cơ hội thiết lập hệ thống quản lý tài liệu hiện đại. Ngược lại, nơi còn chậm chuẩn bị thư viện, dữ liệu và nguồn lực sẽ phải chạy nước rút giai đoạn 2026-2029 để kịp mốc chung. Điều đáng bàn là sách giáo khoa, vốn lâu nay thường được nhìn như “chi phí bắt buộc” của từng gia đình, đang được tái định nghĩa thành hạ tầng tri thức chung. Theo NXB Giáo dục Việt Nam, tính đến ngày 15/8, đơn vị cùng hệ thống phát hành đã đưa ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa, đạt 148% sản lượng so với cùng kỳ năm 2025. Đây là câu nói cho thấy năng lực cung ứng không phải điểm nghẽn chính; thách thức nằm ở khả năng thiết kế mô hình thư viện dùng chung hợp lý và quyết tâm chính trị của từng địa phương. Nếu coi sách giáo khoa miễn phí là thước đo trách nhiệm công, cuộc chạy đua triển khai sớm hôm nay sẽ xác định rõ nơi nào thực sự ưu tiên công bằng giáo dục cho thế hệ tương lai.
