Miễn phí sách giáo khoa: Từ khái niệm đến bước chuyển chính sách
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục mới, trong đó ngân sách nhà nước chi trả toàn bộ chi phí mua sách, tổ chức quản lý và cho học sinh mượn hoặc sử dụng mà không thu tiền, nhằm giảm gánh nặng tài chính cho gia đình và bảo đảm quyền tiếp cận học tập bình đẳng giữa các nhóm học sinh, nhất là học sinh nghèo, vùng khó khăn. Đây không phải ưu đãi nhỏ mang tính tượng trưng, mà là thay đổi cấu trúc chi tiêu của cả hệ thống giáo dục phổ thông. Trong bối cảnh nhiều phụ huynh mỗi năm phải lo bộ sách mới cho con, việc chuyển gánh nặng từ hộ gia đình sang ngân sách công phản ánh lựa chọn chính trị: coi giáo dục phổ thông là dịch vụ công thiết yếu cần được Nhà nước đảm bảo tối đa, thay vì để thị trường sách quyết định. Nếu nhìn rộng hơn, miễn phí sách giáo khoa chính là thước đo mức độ ưu tiên dành cho hỗ trợ học sinh trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Không còn là những gói hỗ trợ nhỏ lẻ, Hà Nội và Cần Thơ đang cho thấy cách một chính sách giáo dục mới được thiết kế theo lộ trình, tính toán ngân sách, và gắn với những quy chuẩn pháp lý cụ thể. Điểm cốt lõi: phải vừa giảm chi phí thực tế cho phụ huynh, vừa không tạo ra sự đổ vỡ trong cung ứng sách, quản lý tài sản công và cân đối ngân sách địa phương.
Cần Thơ: Điểm khởi đầu từ 38 xã, phường vùng dân tộc thiểu số
Trong khi nhiều nơi còn đang bàn thảo, Cần Thơ đã chọn cách đi từ gốc: tập trung miễn phí sách giáo khoa cho học sinh yếu thế nhất trước. Thành phố dự kiến triển khai đồng bộ miễn học phí, hỗ trợ chi phí học tập và miễn phí sách giáo khoa, ưu tiên học sinh khó khăn tại 38 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là lựa chọn mang tính "nhắm trúng mục tiêu" thay vì dàn trải. Điểm đáng chú ý là quy trình hành chính được thiết kế để học sinh khó khăn không phải tự đi xin. Các cơ sở giáo dục có trách nhiệm lập và phê duyệt danh sách học sinh thuộc diện miễn, hỗ trợ học phí trong vòng 10 ngày làm việc kể từ ngày khai giảng, mà không yêu cầu học sinh hoặc cha mẹ làm đơn đề nghị. Chính sách hỗ trợ chi phí học tập cũng được chi trả trực tiếp cho học sinh mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo với mức 150.000 đồng/học sinh/tháng, không quá 9 tháng/năm học và chi trả hai lần vào đầu các học kỳ. Đây là một câu trích dẫn có ý nghĩa: "Mức hỗ trợ là 150.000 đồng/học sinh/tháng, theo thời gian học thực tế nhưng không quá 9 tháng/năm học, và sẽ được chi trả hai lần vào đầu các học kỳ". Tuy nhiên, Cần Thơ cũng thẳng thắn thừa nhận thách thức. Thời gian chuẩn bị cho năm học 2026-2027 ngắn và quy trình đấu thầu mua sắm trên phạm vi toàn thành phố phức tạp khiến việc cung cấp sách kịp thời cho tất cả học sinh chưa thể bảo đảm ngay. Vì thế, sách giáo khoa miễn phí trước mắt tập trung cho học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo và học sinh có hoàn cảnh khó khăn tại 38 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là cách tiếp cận thận trọng nhưng hợp lý: đi từ vùng khó nhất để kiểm chứng mô hình, trước khi mở rộng.
Hà Nội: Chuẩn bị kỹ lưỡng cho hơn 1,8 triệu học sinh với mô hình mượn – trả
Khác với Cần Thơ, Hà Nội đối diện bài toán quy mô: hơn 1,8 triệu học sinh phổ thông. Thành phố không vội tuyên bố miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học 2026-2027, mà ưu tiên xây dựng nền tảng pháp lý, tài chính và tổ chức. UBND thành phố đã giao Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các sở ngành và UBND các phường, xã xây dựng kế hoạch tổng thể triển khai chính sách để trình phê duyệt. Ngành giáo dục đang rà soát nhu cầu sử dụng sách, thống kê số lượng học sinh theo từng khối, kể cả hệ tư thục, đồng thời kiểm kê sách hiện có tại thư viện để xác định số đầu sách có thể tái sử dụng. Về quy định, Nghị định số 271/2026/NĐ-CP xác định lộ trình miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên cả nước từ năm học 2029-2030. Các địa phương có thể thực hiện sớm hơn nếu cân đối được ngân sách, nhưng không bị bắt buộc trong năm học 2026-2027. Trong khung đó, Hà Nội chọn phương án "mượn – trả" theo đúng quy định: sách giáo khoa do Nhà nước mua bằng ngân sách, quản lý như tài sản công trong thư viện; mỗi năm học sinh được mượn một bộ và trả lại khi kết thúc năm. Với quy mô hơn 1,8 triệu học sinh, đây được coi là phương án khả thi và tiết kiệm, vì chi phí lớn chỉ phát sinh ở lần mua ban đầu, các năm sau chỉ cần mua bổ sung sách hư hỏng và một phần dự phòng. Điều đáng nói là Hà Nội từ chối "làm cho xong". Nghị định yêu cầu sách phải được nhập kho thư viện trước ngày 15-6 và cho học sinh mượn trước ngày khai giảng, trong khi các mốc này của năm học 2026-2027 đã qua. Thêm vào đó, việc in và cung ứng sách cần tối thiểu khoảng 6 tháng, và sản lượng in năm 2026 cơ bản đã có địa chỉ cung ứng theo đăng ký của học sinh và nhà trường. Làm vội lúc này rất dễ dẫn đến thiếu, thừa cục bộ, gây lãng phí nguồn lực. Hà Nội chấp nhận đi chậm hơn vài năm để đi chắc, minh chứng cho triết lý chính sách: miễn phí sách giáo khoa phải bền vững, không là phong trào.
Tác động tới gia đình và lộ trình chung đến sau 2029
Dù chưa áp dụng đồng loạt, chính sách miễn phí sách giáo khoa và các dạng hỗ trợ học sinh đang được hai địa phương gắn kết vào một hệ thống an sinh giáo dục rộng hơn. Bên cạnh việc chuẩn bị miễn phí sách giáo khoa theo lộ trình, Hà Nội vẫn duy trì chính sách hỗ trợ học phí cho trẻ em mầm non và học sinh phổ thông, hỗ trợ tiền ăn bán trú cho học sinh tiểu học, hỗ trợ gạo, đồ dùng cá nhân và học phẩm cho học sinh các trường phổ thông dân tộc nội trú, cùng với hỗ trợ đóng bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện và khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc cho học sinh. Ở Cần Thơ, chính sách hỗ trợ chi phí học tập bằng tiền mặt đi kèm miễn học phí và sách giáo khoa tạo một "gói" hỗ trợ tương đối toàn diện cho nhóm học sinh mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo. Nhìn về phía trước, Nghị định 271/2026/NĐ-CP đã vạch rõ đường: từ năm học 2029-2030, mục tiêu là miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên cả nước. Hà Nội và Cần Thơ đang đóng vai trò phòng thí nghiệm chính sách cho giai đoạn này. Cách Hà Nội xây dựng cơ chế mượn – trả, kiểm kê tài sản công, phân kỳ ngân sách; cách Cần Thơ tổ chức xác định đối tượng, chi trả hỗ trợ, vận dụng đấu thầu mua sắm… sẽ là bài học thiết thực cho các tỉnh thành khác. Lựa chọn lộ trình bài bản, tiết kiệm và phù hợp với quy mô học sinh không phải là sự chậm trễ, mà là cách duy nhất để bảo đảm rằng khi miễn phí sách giáo khoa trở thành phổ cập, nó không phá vỡ hệ thống tài chính công và chuỗi cung ứng sách. Về phía gia đình, thông điệp đã rõ: gánh nặng chi phí giáo dục công lập đang được Nhà nước dần gánh lên vai mình thông qua miễn học phí, hỗ trợ chi phí học tập và miễn phí sách giáo khoa. Câu chuyện không chỉ là vài món hỗ trợ lẻ tẻ, mà là tái định nghĩa giáo dục phổ thông như một quyền, được bảo đảm bằng tiền thuế và năng lực quản trị của chính quyền địa phương.
