Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao nhiều nơi chấp nhận đi trước lộ trình?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách trong đó học sinh được mượn trọn bộ sách giáo khoa theo chương trình học từ thư viện nhà trường, sử dụng trong năm học hoặc học kỳ rồi hoàn trả để tái sử dụng, qua đó giảm chi phí đầu năm cho gia đình và hạn chế lãng phí do mỗi bộ sách chỉ dùng một lần rồi bỏ đi.
Đầu tháng 7, Chính phủ ban hành Nghị định 271 quy định miễn phí SGK giáo dục phổ thông trên phạm vi cả nước từ năm học 2029-2030, theo mô hình mượn – trả tại thư viện trường học. Nghĩa là về nguyên tắc, phụ huynh chỉ cần chờ vài năm nữa để không còn cảnh “tháng 8 lo tiền sách”. Nhưng lúc này, điều đáng chú ý là nhiều địa phương không chờ. Họ chủ động cân đối ngân sách, huy động xã hội hóa và tự nguyện triển khai miễn phí sách giáo khoa sớm từ năm học 2026-2027. Đó không chỉ là sự sốt sắng hành chính, mà là một tuyên bố chính trị: công bằng giáo dục không nên trì hoãn thêm ba năm.
Quan điểm của người viết là: với một chính sách tác động trực tiếp tới túi tiền hàng triệu gia đình và tới văn hóa học đường, địa phương nào dám đi sớm với mô hình bền vững, địa phương đó đang đầu tư đúng chỗ nhất cho tương lai.
Đà Nẵng, TP.HCM, Quảng Ninh: Những “người mở đường” ở quy mô khác nhau
Nếu nhìn vào các địa phương triển khai miễn phí sách giáo khoa sớm, có thể thấy một bức tranh rất đa dạng về quy mô nhưng thống nhất ở tư duy sử dụng chung qua thư viện. Ở cấp cơ sở, xã Hòa Vang (Đà Nẵng) là ví dụ điển hình: từ năm học 2026-2027, 100% học sinh trên địa bàn được cấp phát SGK miễn phí, nhờ gần 2 tỷ đồng xã hội hóa để mua 91.060 cuốn cho gần 7.000 học sinh. Trước đó, họ đã thử nghiệm “Tủ sách giáo khoa dùng chung” hỗ trợ hơn 1.200 học sinh khó khăn – cho thấy cách làm bài bản chứ không phải phong trào nhất thời.
Ở cực còn lại là một siêu đô thị: TP.HCM, nơi có gần 2,6 triệu học sinh nhưng vẫn quyết định miễn phí SGK giáo dục phổ thông cho toàn bộ học sinh, công lẫn tư, ngay từ năm học 2026-2027 theo hình thức mượn – trả và không thu bất kỳ khoản đặt cọc, phí bảo quản hay thư viện nào. Đây là phát biểu mạnh mẽ về ưu tiên ngân sách: "Tất cả học sinh phổ thông, không phân biệt trường công hay tư, được miễn phí SGK theo hình thức mượn - trả".
Quảng Ninh chọn cách đi sớm nhưng chắc: từ năm học 2026-2027, toàn bộ học sinh phổ thông và học viên GDTX cấp THPT đều được mượn SGK miễn phí, với khoảng 293.000 người ở 229 cơ sở giáo dục, kinh phí ước tính 80 tỷ đồng mỗi năm. Đây không chỉ là hỗ trợ kinh tế mà là thông điệp về việc coi tri thức là dịch vụ công cơ bản ngang với điện, nước, giao thông.
Các mô hình triển khai: từ cho toàn bộ học sinh đến ưu tiên nhóm yếu thế
Không phải địa phương nào cũng có điều kiện “phủ sóng” miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh ngay trong năm học 2026-2027. Vì thế, ngoài những nơi đi thẳng vào đại trà như TP.HCM, Quảng Ninh hay TP Huế – nơi dự kiến hỗ trợ toàn bộ SGK và tài liệu giáo dục địa phương cho học sinh từ lớp 1 đến 12 với kinh phí khoảng 52,8 tỷ đồng mỗi năm học – nhiều tỉnh chọn lộ trình cuốn chiếu, ưu tiên nhóm yếu thế trước.
Gia Lai dự kiến miễn phí SGK cho học sinh diện ưu tiên, chính sách, khó khăn từ năm học 2026-2027 đến 2028-2029, rồi mới thực hiện đại trà theo chính sách chung từ năm học 2029-2030. Nghệ An cũng đi theo hướng này: hơn 208.000 học sinh thuộc diện ưu tiên, vùng khó khăn sẽ được mượn SGK miễn phí ngay từ năm học 2026-2027, trong đó bao gồm con thương binh liệt sĩ, học sinh mồ côi không nơi nương tựa, thuộc hộ nghèo, cận nghèo, khuyết tật, vùng đặc biệt khó khăn, trường dân tộc nội trú và nhiều đối tượng yếu thế khác.
Cà Mau lại thiết kế lộ trình theo cấp học: năm học 2026-2027 ưu tiên tiểu học, sau đó mở rộng sang THCS ở 2027-2028 và THPT ở 2028-2029, để đến năm học 2029-2030 hòa chung lộ trình cả nước. Từ góc nhìn người viết, cách làm này tuy chậm hơn về độ bao phủ nhưng hợp lý với những tỉnh ngân sách hạn chế: miễn phí sách giáo khoa nên bắt đầu từ nơi học sinh nhỏ tuổi nhất và khó tự xoay xở nhất.
Mô hình mượn – trả, xã hội hóa và bài toán quản lý lâu dài
Điểm chung của các địa phương triển khai miễn phí sách giáo khoa là không đi theo lối cấp phát để học sinh sở hữu cá nhân, mà chọn mô hình thư viện dùng chung. Nhà nước hoặc địa phương mua sắm SGK trang bị cho thư viện; học sinh mượn một bộ đầy đủ đầu năm học hoặc học kỳ, dùng xong thì trả để tiếp tục quản lý, tái sử dụng. Học sinh có nghĩa vụ hoàn trả sách và phải bồi thường nếu làm mất hoặc làm hỏng ở những nơi như TP.HCM.
Đây là mô hình có tính bền vững cao: một bộ sách có thể phục vụ nhiều khóa học sinh, giảm gánh nặng ngân sách trung hạn. TS Vũ Việt Anh đánh giá, mô hình mượn – trả qua thư viện là cách tiếp cận hiện đại, phù hợp xu thế phát triển bền vững mà nhiều quốc gia đã áp dụng. Tuy nhiên, để mô hình bền vững, quản trị phải nghiêm: trước ngày 15/6 hằng năm, các trường phải hoàn thành tiếp nhận, nhập kho, kiểm kê SGK; đồng thời ở những nơi như TP.HCM, ngành giáo dục yêu cầu các trường dự báo chính xác biến động học sinh cho năm học kế tiếp để mua sắm đủ, tránh thừa – thiếu.
Về nguồn lực, các địa phương xoay sở theo hai hướng: dùng ngân sách địa phương hoặc huy động xã hội hóa. Hòa Vang là ví dụ tiêu biểu của phương án xã hội hóa khi huy động gần 2 tỷ đồng cho tủ sách dùng chung. Ở chiều ngược lại, những tỉnh, thành lớn như Quảng Ninh hay TP.HCM lựa chọn chi trực tiếp từ ngân sách với mức chi hàng chục đến hàng trăm tỷ đồng mỗi năm. Người viết cho rằng điều này chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cam kết minh bạch: công khai danh mục sách, số lượng, tỉ lệ tái sử dụng, và công khai cả tỉ lệ hư hại, thất thoát để cộng đồng giám sát.
Tác động tới gia đình, học sinh và câu hỏi cho phần còn lại của bản đồ
Dưới góc độ đời sống, miễn phí sách giáo khoa không phải một ưu đãi nhỏ. Với nhiều gia đình thu nhập thấp, tiền sách đầu năm luôn là gánh nặng. Chính sách này giúp giảm đáng kể chi phí học tập và quan trọng hơn, giảm tình trạng học sinh phải dùng sách cũ thiếu trang, mượn chắp vá. Việc học sinh được mượn SGK đầy đủ các môn để dùng rồi hoàn trả sau năm học tạo ra chuẩn tối thiểu về điều kiện học tập mà mọi em đều được đảm bảo.
Về mặt giá trị, mô hình mượn – trả xây dựng văn hóa chia sẻ và ý thức cộng đồng: học sinh biết giữ gìn sách cho bạn khóa sau, thay vì coi đó là tài sản dùng một lần. Dưới góc nhìn giáo dục, "giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở việc tiết kiệm ngân sách mà ở những bài học về trách nhiệm và ý thức cộng đồng". Đây là điểm gắn chặt miễn phí sách giáo khoa với xu thế giáo dục nhân văn và phát triển bền vững chứ không chỉ là chính sách an sinh.
Trong vài năm tới, Hà Nội và nhiều địa phương khác dự kiến triển khai miễn phí SGK, với mục tiêu đến năm học 2029-2030, học sinh trên cả nước đều được hưởng lợi theo Nghị định 271. Câu hỏi còn lại không phải là “có làm hay không” – vì lộ trình đã chốt – mà là địa phương chọn làm sớm hay muộn, làm đại trà hay ưu tiên từng nhóm. Từ góc nhìn người viết, địa phương nào coi đây là khoản chi bắt buộc cho tương lai thì sẽ đi trước và đi xa; địa phương nào chậm trễ sẽ phải đối mặt với sức ép so sánh từ chính phụ huynh và học sinh trên địa bàn mình.
