Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao đây là bước ngoặt chính sách giáo dục
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách giáo dục trong đó Nhà nước đầu tư mua sách, trang bị cho thư viện trường phổ thông và cho mọi học sinh mượn sử dụng trong năm học hoặc học kỳ, sau đó thu hồi, kiểm kê và tái sử dụng, thay vì bắt phụ huynh tự bỏ tiền mua bộ sách sở hữu riêng cho con mỗi năm.
Trọng tâm của lộ trình miễn phí sách không phải là một “món quà” ngắn hạn, mà là sự tái thiết cách vận hành hệ thống sách giáo khoa miễn phí trên phạm vi toàn quốc. Ngày 3-7-2026, Chính phủ ban hành Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định miễn phí sách giáo khoa (SGK) giáo dục phổ thông, đồng thời miễn học phí, giáo trình môn giáo dục quốc phòng và an ninh ở bậc đại học, giáo dục nghề nghiệp. Từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh trong hệ thống giáo dục phổ thông sẽ được mượn SGK miễn phí. Đây là quyết định mang tính “đầu tư cho phát triển giáo dục bền vững”, chứ không chỉ là một gói hỗ trợ chi tiêu cho các gia đình.
Lộ trình miễn phí sách: từ thí điểm địa phương tới triển khai toàn quốc
Lộ trình miễn phí sách giáo khoa miễn phí được thiết kế nhiều tầng, có thử nghiệm và có thời gian chuẩn bị. Theo Nghị định 271, từ năm học 2026-2027, các địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động nguồn lực hợp pháp được khuyến khích triển khai miễn phí SGK sớm, ưu tiên vùng biên giới, hải đảo, dân tộc thiểu số, miền núi và vùng đặc biệt khó khăn. Giai đoạn 2026-2029 là thời gian các địa phương hoàn thiện hệ thống thư viện, dữ liệu quản lý, quy trình mượn – trả và cơ chế bù đắp sách hư hỏng, thiếu hụt. Năm học 2029-2030, chính sách sách giáo khoa miễn phí phải bao phủ 100% học sinh phổ thông trên cả nước.
Điểm đáng chú ý là mô hình “thư viện dùng chung – mượn – trả – tái sử dụng” được chọn làm nền tảng. Nhà nước không phát sách để học sinh sở hữu, mà đầu tư vào kho sách chung. Theo tính toán của Bộ GDĐT, tổng nhu cầu kinh phí để thực hiện miễn phí SGK cho toàn bộ học sinh phổ thông và giáo viên từ năm học 2029-2030 dự kiến hơn 4.036 tỷ đồng, với khoảng 8,99 triệu bộ cấp tiểu học, 7,13 triệu bộ THCS, hơn 3 triệu bộ THPT và 483.000 bộ cho học viên chương trình giáo dục phổ thông. Đây là con số thể hiện rõ mức độ ưu tiên của chính sách giáo dục mới.
Những địa phương đi trước: minh chứng cho tính khả thi của sách giáo khoa miễn phí
Dù lộ trình toàn quốc bắt đầu vào năm học 2029-2030, thực tế nhiều tỉnh, thành, xã, phường đã không chờ tới “giờ G”. Từ năm học 2026-2027, nhiều địa phương thông báo triển khai chủ trương cho học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí nhờ cân đối được ngân sách. Tính đến giữa tháng 8-2026, đã có 14 địa phương triển khai hoặc dự kiến triển khai miễn phí SGK cho toàn bộ hoặc một số nhóm học sinh từ năm học 2026-2027. Các mô hình tủ sách dùng chung, huy động nguồn lực xã hội hóa đã được địa phương chủ động xây dựng để giảm gánh nặng chi phí và chống lãng phí sách.
Một ví dụ tiêu biểu là các chương trình tủ sách giáo khoa dùng chung ở cấp xã, nơi chính quyền huy động hàng trăm triệu đồng mua hàng nghìn cuốn SGK cho hàng trăm học sinh vùng khó. Những cách làm như vậy không chỉ giải quyết bài toán trước mắt, mà còn tạo “mẫu thử” cho mô hình thư viện dùng chung ở quy mô lớn. Theo đánh giá, các địa phương này đang đóng vai trò đầu tàu, tích lũy kinh nghiệm quản lý, kiểm kê, luân chuyển sách để phục vụ triển khai thống nhất trên toàn quốc. Việc mỗi địa phương chọn cách làm khác nhau, phù hợp khả năng ngân sách, cho thấy sự linh hoạt cần thiết của chính sách giáo dục ở giai đoạn chuyển tiếp.
Tác động thực tế: phụ huynh bớt gánh nặng, học sinh tiếp cận công bằng hơn
Tác động rõ nhất của sách giáo khoa miễn phí là ở túi tiền phụ huynh. Trong nhiều năm, mỗi mùa tựu trường trở thành “mùa chi tiêu căng thẳng” khi phải mua trọn bộ SGK mới cho con. Với mô hình thư viện dùng chung, phụ huynh không còn phải chi khoản này hàng năm. Khi nhà trường đảm bảo sách thông qua hình thức mượn – trả, học sinh có thể tiếp cận tài liệu học tập mà không phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng chi trả của gia đình.
Ý nghĩa quan trọng hơn nằm ở công bằng giáo dục. Một khi mọi học sinh, bất kể vùng miền, loại hình trường công – tư, đều được tiếp cận bộ SGK chuẩn, chênh lệch về điều kiện học tập sẽ giảm. TS Nguyễn Thị Việt Nga nhận định, chính sách miễn phí SGK nếu triển khai hiệu quả không chỉ là hỗ trợ vật chất, mà là công cụ đảm bảo công bằng giáo dục và phát triển bền vững. Tuy nhiên, quyền lợi đi kèm trách nhiệm: học sinh phải có nghĩa vụ giữ gìn, hoàn trả sách đúng quy định; nhà trường phải cập nhật dữ liệu, kiểm kê và bảo quản sách theo chuẩn hệ thống quản lý thư viện.
Cha mẹ và học sinh cần chuẩn bị gì cho năm học 2029-2030?
Từ nay tới năm học 2029-2030, phụ huynh và học sinh không nên nhìn sách giáo khoa miễn phí như “của chùa”, mà như tài sản chung phải được gìn giữ. Nghị định 271 quy định rõ: đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi học sinh được mượn một bộ SGK đầy đủ các môn tương ứng với chương trình, và phải hoàn trả cho thư viện sau khi kết thúc năm hoặc khi chuyển trường, thôi học. Các trường có trách nhiệm ban hành nội quy mượn – trả, xây dựng kế hoạch sử dụng, bảo quản, thu hồi, kiểm kê sách và cập nhật dữ liệu vào hệ thống quản lý thư viện.
Với những địa phương triển khai sớm, phụ huynh cần chủ động nắm thông tin, tham gia khảo sát nhu cầu mượn sách, phối hợp cùng nhà trường giáo dục con ý thức giữ gìn sách. Ở các tỉnh, thành chưa thực hiện ngay, điều quan trọng là theo dõi lộ trình, góp ý khi địa phương xây dựng quy định cụ thể, để chính sách đi vào thực tế chứ không dừng ở khẩu hiệu. Khi ngân sách nhà nước đã dự kiến hơn 4.036 tỷ đồng cho chính sách này, xã hội có quyền đòi hỏi một hệ thống thư viện hoạt động thực chất, minh bạch và phục vụ đúng đối tượng. Sách giáo khoa miễn phí sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu được quản lý tốt và được cộng đồng cùng chung tay bảo vệ.
