Đặt thị trường vào trung tâm nghiên cứu
Liên kết ba nhà là mô hình trong đó Nhà nước, viện nghiên cứu và trường đại học, cùng doanh nghiệp phối hợp xác định bài toán, phát triển công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu đến người dùng. Thương mại hóa nghiên cứu vì thế không nên là khâu xử lý sau cùng, mà phải được tính đến từ lúc chọn đề tài. Sáng 23/10, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì hội nghị toàn quốc về thúc đẩy hợp tác giữa viện, trường và doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ. Thông điệp đáng chú ý là chuyển từ tài trợ đề tài sang đặt hàng sản phẩm, đồng thời để doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu thay vì chỉ chờ nhận kết quả. Đây là điều chỉnh cần thiết: nếu thiếu người dùng và bài toán rõ ràng, nghiên cứu khoa học có thể tạo ra tri thức giá trị nhưng vẫn chưa thành giải pháp phù hợp cho sản xuất, kinh doanh.
Quy mô hợp tác hiện tại cho thấy khoảng cách còn lớn. Trong giai đoạn 2021–2025, doanh nghiệp chủ trì 181 trong tổng số 1.451 nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia, tương đương 12,5% số nhiệm vụ và 25,7% kinh phí. Những con số này không phủ nhận giá trị của nghiên cứu do viện, trường dẫn dắt; chúng nhấn mạnh rằng năng lực phát triển công nghệ cần được nối sớm hơn với năng lực sản xuất và nhu cầu thị trường. Nhà nước nên mở đường và đặt ra bài toán công ích, còn doanh nghiệp phải góp tiếng nói về khả năng ứng dụng, quy mô và con đường đưa sản phẩm đến khách hàng.
Ba vai trò, một chuỗi phát triển
Mô hình chỉ có ý nghĩa khi ba bên chia sẻ trách nhiệm xuyên suốt, không phải khi mỗi bên hoàn thành một phần việc rồi bàn giao cho bên kế tiếp. Nhà nước có thể xác định vấn đề cấp thiết, đặt hàng nghiên cứu, hoàn thiện chính sách và trong một số trường hợp trở thành khách hàng đầu tiên. Viện, trường cung cấp năng lực khoa học, nhân lực và công nghệ; doanh nghiệp đánh giá khả năng sản xuất, đầu tư hoàn thiện sản phẩm, tổ chức dịch vụ và tìm thị trường. Hà Nội đã xây dựng danh mục 30 bài toán lớn cho giai đoạn 2026–2030, tiếp nhận 180 đề xuất và phê duyệt 20 nhiệm vụ; trong đó tám nhiệm vụ triển khai theo mô hình liên kết ba nhà. Thành phố cũng nhận 106 bài toán, nhiệm vụ do doanh nghiệp đề xuất sau một phiên đặt hàng có sự tham gia của các hiệp hội, viện và trường. Cách làm này đáng nhân rộng, nhưng đầu ra cần được đánh giá bằng khả năng giải quyết nhu cầu và mức độ sử dụng, không chỉ bằng báo cáo nghiệm thu.
Một dự án máy phát tia plasma lạnh thế hệ II cho thấy đơn hàng thực tế có thể thay đổi quỹ đạo của nghiên cứu. Công ty Cổ phần Công nghệ Plasma Việt Nam tiếp nhận nền tảng nghiên cứu từ Viện Vật lý, phối hợp với các nhà khoa học và Trường Đại học Sư phạm Hà Nội để hoàn thiện sản phẩm. Dự án sản xuất thử nghiệm 20 máy, được cấp bằng sáng chế và có đơn đặt hàng đầu tiên khoảng 500 máy. Đơn hàng tạo căn cứ để doanh nghiệp tính đến sản xuất và mở rộng thị trường; đồng thời, nhu cầu cụ thể giúp nhóm nghiên cứu biết công nghệ cần đáp ứng tiêu chuẩn nào. Đây là lý do đặt hàng bài toán và dự án có người mua tiềm năng nên trở thành một phần thiết kế nghiên cứu ngay từ đầu.
Gỡ nút thắt về vốn, hợp tác và quyền sở hữu
Từ nguyên mẫu đến sản phẩm thương mại thường cần thêm thử nghiệm, chứng nhận, điều chỉnh thiết kế và năng lực sản xuất. Nếu doanh nghiệp phải gánh toàn bộ rủi ro, họ có thể không tham gia; nếu Nhà nước chỉ tài trợ mà không có cơ chế để khu vực tư nhân cùng đầu tư, kết quả dễ dừng ở quy mô phòng thí nghiệm. Vì vậy, cần có cách chia sẻ rủi ro minh bạch, gắn hỗ trợ công với các mốc kỹ thuật và nhu cầu ứng dụng, thay vì coi khoản tài trợ là đích đến. Một nhiệm vụ của Hà Nội có tổng kinh phí hơn 13 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 20%, phần còn lại do doanh nghiệp đối ứng. Trường hợp này cho thấy doanh nghiệp không chỉ là nơi nhận chuyển giao: họ có thể góp vốn, tham gia hoàn thiện công nghệ và chịu trách nhiệm với thị trường. Tuy nhiên, không thể mặc định mô hình đồng đầu tư phù hợp với mọi đề tài; chính sách cần phân biệt nghiên cứu nền tảng với dự án gần thị trường, đồng thời đặt ra tiêu chí rõ cho việc tiếp tục hoặc dừng hỗ trợ.
Hợp tác còn có thể vướng ở quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng tài sản và cách phân chia lợi ích. Nếu các điều khoản chỉ được bàn sau khi công nghệ đã hình thành, bất đồng có thể làm chậm chuyển giao hoặc khiến doanh nghiệp ngại đầu tư vào bước hoàn thiện. Cần thống nhất từ đầu ai sở hữu kết quả, bên nào được cấp quyền khai thác, cách xử lý sáng chế và nghĩa vụ của từng đối tác. Các đại biểu tại hội nghị đã đặt việc tháo gỡ vướng mắc về sở hữu trí tuệ, tài sản, quyền và lợi ích của các bên vào nhóm nội dung cần xử lý. Rà soát cơ chế chuyển giao công nghệ và khai thác tài sản công cũng cần đi cùng quy trình hợp tác dễ dự đoán.
Đơn hàng giúp đo giá trị ứng dụng
Sản phẩm có người đặt mua là phép thử thực tế tốt hơn một tuyên bố chung rằng công nghệ có tiềm năng. Đơn hàng cho biết có nhu cầu, nhưng chưa tự động chứng minh sản phẩm đã sẵn sàng mở rộng: chất lượng, khả năng sản xuất ổn định, dịch vụ sau bán và hiệu quả sử dụng vẫn phải được kiểm nghiệm. Vì thế, các chương trình đặt hàng nên nối tiếp bằng thử nghiệm tại nơi sử dụng và phản hồi từ người dùng, để nhóm nghiên cứu có thể điều chỉnh trước khi đầu tư sản xuất lớn. Ở Hà Nội, xe thang cứu hộ và chữa cháy tầm cao 32 m đã ra mắt, còn phiên bản 56 m dự kiến hoàn thành trong giai đoạn tiếp theo. Thành phố cũng đặt nhiệm vụ hợp tác phát triển camera AI tại biên và thiết bị vòng tay theo dõi sức khỏe người cao tuổi. Những ứng dụng này chạm đến nhu cầu cụ thể: hỗ trợ lực lượng cứu hộ, tăng năng lực giám sát và theo dõi sức khỏe. Giá trị của nghiên cứu được nhìn thấy rõ nhất khi công nghệ vận hành an toàn, hữu ích trong bối cảnh thực tế và có đơn vị sẵn sàng tiếp nhận.
Kết luận của hội nghị cần được chuyển thành lộ trình: xác định bài toán cùng doanh nghiệp, chọn nhóm nghiên cứu phù hợp, thống nhất quyền sở hữu trí tuệ và phương án đầu tư, rồi thử nghiệm với người dùng hoặc đơn vị đặt hàng. Nhà nước không thể mua mọi kết quả; thị trường và doanh nghiệp mới quyết định liệu sản phẩm có khách hàng bền vững hay không. Nhưng Nhà nước có thể tạo điều kiện để những nghiên cứu triển vọng gặp đúng đối tác và có cơ chế thử nghiệm. Liên kết ba nhà sẽ chỉ tạo khác biệt khi được đo bằng công nghệ được chuyển giao, sản phẩm được sử dụng và nhu cầu thực tế được giải quyết. Nếu thiếu các bước đó, hợp tác chỉ nằm trên giấy; nếu làm được, phòng thí nghiệm mới thực sự trở thành điểm khởi đầu của đổi mới.
