Điều phối liên tỉnh: từ phân nhóm đến giao nguồn cụ thể
Điều phối vật liệu xây dựng là cách xác định địa phương cung cấp, nơi tiếp nhận, loại và khối lượng vật liệu, cùng trách nhiệm của các bên để nguồn cung đến công trình đúng lúc và đúng chất lượng. Ngày 24/10/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2800/QĐ-BCT kèm phương án tạm thời áp dụng giữa 34 tỉnh, thành phố. Đây là bước cần thiết: thiếu vật liệu ở nơi này không đồng nghĩa cả vùng thiếu, nhưng nếu không ghép đúng nguồn với nhu cầu, công trường vẫn có thể chậm. Phương án chia địa phương thành ba nhóm: 18 nơi tự bảo đảm và có thể cung cấp cho nơi khác; 10 nơi thiếu một số loại nhưng có thể tự cân đối; 6 nơi cần hỗ trợ gồm Hà Nội, Hưng Yên, Tây Ninh, Cà Mau, Cần Thơ và Ninh Bình. Cách phân nhóm dựa trên khả năng cân đối tổng thể, không có nghĩa một địa phương chỉ có thể cung cấp một loại vật liệu.
Tổng mức phân công tối thiểu cho giai đoạn 2026–2030 là 306,35 triệu m³ đá xây dựng, 24,7 triệu m³ cát và 257,3 triệu m³ đất san lấp, kể cả phần đã cấp phép hoặc đang cung ứng. Con số này cho thấy quy mô điều phối lớn, nhưng cũng nhắc rằng phân công trên giấy chưa bảo đảm vật liệu đã tới công trường. Mục tiêu là nguồn cung đúng thời điểm, chất lượng và chi phí hợp lý; phương án đồng thời tạo cơ sở thực tiễn để hoàn thiện cơ chế liên vùng trong quy định sửa đổi, bổ sung Nghị định 193/2025/NĐ-CP.
Ưu tiên cao tốc, nối hai hành lang cung ứng
Ưu tiên trước mắt là các dự án cao tốc ở Đồng bằng sông Cửu Long, Đồng bằng sông Hồng và các dự án tại Cà Mau; về nguyên tắc, dự án quan trọng, trọng điểm quốc gia được ưu tiên trước các công trình cấp bách khác theo quy định. Đây là lựa chọn hợp lý vì chậm vật liệu có thể kéo theo chậm tiến độ toàn tuyến, trong khi nguồn cung phân bố không đều. Hai hành lang chính được thiết kế để khớp nguồn với nơi thiếu: đá từ An Giang, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai chuyển đến Cà Mau, Cần Thơ; cát từ Cần Thơ, Vĩnh Long và Đồng Tháp đi Tây Ninh, Đồng Nai. Ở phía Bắc, đá và đất san lấp từ các địa phương có khả năng cung cấp được phân bổ cho Hà Nội và Hưng Yên.
Hà Nội được phân công 272,25 triệu m³ đá xây dựng và 244 triệu m³ đất san lấp. Phú Thọ là nguồn đá lớn nhất, với 100 triệu m³; Ninh Bình và Thái Nguyên mỗi nơi 50 triệu m³. Hưng Yên được phân công nhận 9,5 triệu m³ đá từ Ninh Bình, đồng thời phải rà soát quy hoạch và cấp mới các khu vực cát đã đánh giá tiềm năng. Ở phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh được giao cung cấp 2,5 triệu m³ đá cho cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng giai đoạn 1. Các bố trí này làm rõ đường đi của vật liệu cao tốc, nhưng cần được kiểm chứng bằng tiến độ mở mỏ, năng lực vận chuyển và lượng thực giao.
Điều kiện để phân công biến thành nguồn cung thật
Phương án ưu tiên khai thác các mỏ đã được cấp phép không qua đấu giá và khu vực thu hồi khoáng sản từ 100.000 m³ trở lên còn hiệu lực; mua bán thực hiện theo hợp đồng, giá thỏa thuận và công khai. Địa phương không được đặt thêm thủ tục, điều kiện hay khoản thu trái quy định để cản trở cung ứng liên tỉnh, đồng thời phải kiểm soát khai thác, vận chuyển, giá và việc sử dụng đúng dự án. Đây là điểm quyết định tính khả thi: phân bổ nguồn mà không gỡ vướng ở khâu cấp phép, công suất và vận chuyển sẽ không giúp công trường có vật liệu sớm hơn. Chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu phải gửi nhu cầu từng năm trước ngày 5/11/2026; địa phương tiếp nhận tổng hợp danh mục gửi Bộ trước ngày 10/11/2026.
Cần theo dõi sát việc địa phương cung cấp ưu tiên hồ sơ cấp mới, gia hạn, nâng công suất hoặc điều chỉnh giấy phép, cũng như khả năng thực hiện đúng khối lượng được giao. Nếu không bảo đảm nguồn, địa phương phải báo cáo bằng văn bản, nêu nguyên nhân và đề xuất nguồn thay thế trong năm ngày làm việc kể từ khi xác định nguyên nhân. Kết quả triển khai phải được báo cáo trước ngày 20 hằng tháng đến hết năm 2026, sau đó trước ngày 20 của tháng cuối mỗi quý từ năm 2027. Bộ Công Thương cũng dự kiến xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ số nguồn cung và hệ thống dự báo. Với người dân, lợi ích thiết thực là giảm nguy cơ công trình giao thông chậm tiến độ; còn hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào vật liệu có đến đúng dự án, đúng lúc hay không.
Phân công là khởi điểm, không phải bảo đảm tiến độ
Phương án tạm thời đặt ra một khung điều phối vật liệu có mục tiêu rõ: ưu tiên dự án trọng điểm, kết nối nguồn cung giữa các địa phương và xác lập trách nhiệm khi khối lượng thiếu hụt. Nhưng bảng phân công chỉ có giá trị khi mỏ được cấp phép hoặc nâng công suất kịp thời, vận chuyển thông suốt và các địa phương báo cáo minh bạch. Vì vậy, cần đánh giá việc triển khai bằng lượng vật liệu thực giao và mức đáp ứng tiến độ từng dự án, thay vì chỉ nhìn vào tổng khối lượng được giao. Nếu các mắt xích này vận hành đúng, nguồn lực liên tỉnh có thể giúp giảm nguy cơ đứt nguồn cho cao tốc và các công trình cấp thiết. Nếu không, điều phối sẽ dừng ở kế hoạch, còn công trường vẫn phải chờ.
