Điều phối vật liệu xây dựng: từ yêu cầu của Thủ tướng đến bài toán chuỗi cung ứng
Điều phối vật liệu xây dựng cho các công trình quốc gia là việc rà soát trữ lượng thực tế tại các mỏ, phân bổ nguồn cung giữa các địa phương và kiểm soát cả chuỗi cung ứng xây dựng từ khai thác, vận chuyển đến sử dụng tại công trình, nhằm bảo đảm tiến độ, chi phí và hạn chế tình trạng thiếu cục bộ, găm hàng, tăng giá bất hợp lý. Điểm đáng chú ý là Chính phủ không còn coi vật liệu xây dựng chỉ là câu chuyện kỹ thuật của từng dự án, mà là một vấn đề điều phối cung ứng mang tính hệ thống. Văn bản số 10744/VPCP-CN ngày 21/10 yêu cầu Bộ Công Thương và các địa phương khẩn trương rà soát nguồn vật liệu xây dựng thông thường, kịp thời hỗ trợ giữa các tỉnh, thành phố cho các công trình trọng điểm, quan trọng quốc gia. Cách tiếp cận này cho thấy nếu không quản lý mỏ khoáng sản và dòng vật liệu như một chuỗi thống nhất, mọi cam kết về tiến độ công trình quốc gia sẽ luôn đứng trước rủi ro bị phá vỡ bởi những "nút thắt" tưởng như rất nhỏ: thiếu đất đắp, thiếu cát, hay giá đá tăng đột biến.
Thanh Hóa: mô hình quản lý từ mỏ đến công trình như một phòng thí nghiệm chính sách
Trong bức tranh điều phối vật liệu xây dựng toàn quốc, Thanh Hóa đang nổi lên như một địa phương thử nghiệm mô hình quản lý chuỗi cung ứng xây dựng từ mỏ đến công trình. Trước áp lực thiếu đất đắp, cát xây dựng và giá vật liệu biến động, tỉnh này buộc phải thay đổi cách quản lý, không chỉ tháo gỡ thủ tục mà còn siết trách nhiệm chủ mỏ và minh bạch giá. Theo báo cáo của Sở Xây dựng Thanh Hóa, nhu cầu đất đắp năm 2026 ước khoảng 58,59 triệu m³, trong khi năng lực cung ứng chỉ đạt khoảng 37,3 triệu m³, tương đương 63,7%; với cát xây dựng, nguồn cung dự kiến 5,16 triệu m³, mới đáp ứng 53,8% nhu cầu 9,6 triệu m³. Đây là những con số cho thấy nếu chỉ dựa vào trữ lượng trên giấy mà không kiểm soát khả năng khai thác thực tế, công trình sẽ luôn đứng trước nguy cơ thiếu vật liệu. Tỉnh đã chuyển trọng tâm sang quản lý mỏ khoáng sản gắn với khả năng cung ứng thực tế, yêu cầu các mỏ còn trữ lượng và công suất phải tổ chức khai thác, cung ứng ra thị trường, không chỉ phục vụ nội bộ, đồng thời công khai trung thực giá và nguồn cung trên hệ thống giavlxdthanhhoa.vn. Đây là cách biến dữ liệu thành công cụ điều phối, thay vì để thị trường tự xoay trong tình trạng thiếu thông tin.
Chuỗi cung ứng xây dựng bị đứt gãy: nguyên nhân không chỉ nằm ở trữ lượng
Thực tế tại Thanh Hóa cho thấy bài toán vật liệu xây dựng không chỉ nằm ở trữ lượng hay số lượng mỏ được cấp phép, mà còn ở khả năng khai thác thực tế, cơ cấu sản phẩm và việc đưa vật liệu đến đúng nơi có nhu cầu. Toàn tỉnh có 60 mỏ đất được cấp phép nhưng 20 mỏ đang tạm dừng; trong 219 mỏ đá, có 36 mỏ chưa hoạt động trở lại, và với cát tự nhiên chỉ 8/23 mỏ đủ điều kiện hoạt động trong năm 2026. Trong khi năng lực cung ứng đá xây dựng đạt khoảng 17,19 triệu m³, bằng 171% nhu cầu, một số địa bàn miền núi vẫn thiếu cục bộ do không có mỏ, cự ly vận chuyển xa hoặc sản phẩm khai thác chưa phù hợp. Điều này cho thấy chuỗi cung ứng xây dựng đang bị đứt gãy ở khâu phân bố nguồn và tổ chức vận chuyển, chứ không phải thiếu vật liệu trên tổng thể. Đáng lo hơn, giá đá xây dựng trong quý III/2026 tăng khoảng 5–15% so với quý II, 20–38% so với quý I và 34–59% so với quý IV/2025, tùy chủng loại. Khi giá biến động mạnh, mọi dự toán chi phí và kế hoạch tiến độ của nhà thầu và chủ đầu tư đều bị đảo lộn, người chịu tác động cuối cùng là ngân sách đầu tư công và chất lượng công trình mà người dân sử dụng.
Yêu cầu của Thủ tướng: điều phối cung ứng như một mạng lưới liên tỉnh
Trong bối cảnh nhiều địa phương vừa thừa vừa thiếu vật liệu theo từng chủng loại, Thủ tướng đã đặt ra yêu cầu rõ ràng: Bộ Công Thương phải rà soát, đánh giá cụ thể số lượng, trữ lượng thực tế các loại vật liệu xây dựng thông thường trên địa bàn các tỉnh, thành phố, trên cơ sở đó quyết định việc điều phối, hỗ trợ nguồn vật liệu giữa các địa phương để phục vụ các công trình, dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia. Điểm nhấn ở đây là thời hạn. Kết quả thực hiện phải được báo cáo Thủ tướng trước ngày 25/10, cho thấy Chính phủ muốn biến dữ liệu trữ lượng mỏ và năng lực khai thác thành một bản đồ điều phối cung ứng mang tính thời gian thực, thay vì những thống kê chậm trễ. Song song, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu rà soát ngay các mỏ vật liệu xây dựng trên địa bàn, xử lý nghiêm vi phạm và kiên quyết thu hồi giấy phép đã cấp nhưng không thực hiện đúng quy định để ưu tiên cho các công trình quan trọng quốc gia và dự án đầu tư công, với yêu cầu báo cáo trước ngày 30/10. Đây là thông điệp mạnh: quyền khai thác khoáng sản không còn là “đặc quyền” nếu không gắn với trách nhiệm cung ứng cho lợi ích chung.
Từ bài học Thanh Hóa đến chiến lược quốc gia về vật liệu xây dựng
Thanh Hóa đang cho thấy một hướng đi đáng tham khảo: quản lý vật liệu xây dựng như một chuỗi thống nhất, từ rà soát mỏ, bổ sung nguồn cung, công khai giá đến khảo sát và kiểm soát chi phí tại công trình. Tỉnh yêu cầu việc chuẩn bị dự án phải đánh giá đúng chất lượng, trữ lượng, công suất mỏ, khả năng cung ứng, cự ly vận chuyển và chi phí đến chân công trình, không được lấy giá từ mỏ đã ngừng hoạt động hoặc không đủ khả năng cung ứng. Cách làm này nếu được nhân rộng sẽ giúp các công trình quốc gia giảm rủi ro thay đổi phương án, phát sinh chi phí và chậm tiến độ – đúng mục tiêu mà Chính phủ đặt ra khi yêu cầu điều phối cung ứng vật liệu giữa các địa phương. Việc thúc đẩy sử dụng vật liệu thay thế như cát nghiền, cùng với việc rút ngắn thủ tục thăm dò, cấp phép cho mỏ đủ điều kiện, càng cho thấy bài toán không chỉ là “đào thêm” mà là tối ưu toàn bộ chuỗi. Kết luận, điều phối vật liệu xây dựng cho công trình quốc gia không thể dừng ở những văn bản chỉ đạo. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái quản lý mỏ khoáng sản, dữ liệu giá và kế hoạch sử dụng vật liệu được kết nối liên tỉnh. Nếu mỗi địa phương đều coi mình là một mắt xích trong chuỗi cung ứng xây dựng quốc gia, những tuyến đường, cây cầu và dự án đầu tư công sẽ bớt cảnh chậm tiến độ vì thiếu vài khối đất đắp hay vài nghìn mét khối cát.
