Thiếu vật liệu xây dựng: nút thắt mới của làn sóng cao tốc
Khủng hoảng thiếu vật liệu xây dựng trong các dự án hạ tầng giao thông Đông Nam Á là tình trạng nhu cầu đất đắp, cát, đá tăng mạnh do bùng nổ các tuyến cao tốc và công trình trọng điểm, trong khi quy hoạch, cấp phép và năng lực khai thác khoáng sản không theo kịp, khiến nguồn cung bị gián đoạn, chi phí vận chuyển tăng cao và tiến độ thi công bị đe dọa nghiêm trọng.
Thay vì là câu chuyện cục bộ, thiếu vật liệu xây dựng đang trở thành nút thắt chiến lược. Các công trình giao thông trọng điểm, đặc biệt là mạng lưới cao tốc phía Nam, chịu áp lực lớn khi nguồn đất đắp, cát, đá cho nền đường không đáp ứng kịp nhu cầu tăng vọt. Ở nhiều nơi, nhà thầu thi công phải chạy vật liệu hàng trăm km, khiến chi phí đội lên và tiến độ chậm lại. Nếu không xem đây là một khủng hoảng hạ tầng giao thông Đông Nam Á thực thụ, các quốc gia trong khu vực sẽ trả giá bằng những tuyến cao tốc dang dở và chi phí đầu tư đội lên mà vẫn không giải phóng được ách tắc.
Nhu cầu đá cho cao tốc bùng nổ: con số biết nói
Khi soi kỹ các dự án đang triển khai, có thể thấy rõ mức độ căng thẳng của cung cấp đá cao tốc. Riêng 3 dự án thành phần cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng đoạn qua Cần Thơ cần tới khoảng 4,176 triệu m³ đá, trong khi mới chỉ tập kết và sử dụng khoảng 0,990 triệu m³. Đây là khoảng trống khổng lồ khó có thể lấp đầy nếu chỉ trông vào các mỏ hiện có.
UBND tỉnh An Giang đã phải điều chỉnh phân bổ đá núi Dài cho Cần Thơ với hơn 655 nghìn m³, nhưng thành phố vẫn còn thiếu khoảng 2,5 triệu m³. Một phát biểu đáng chú ý là: “Địa phương được chỉ đạo cung cấp khoảng 10,5 triệu m³ đá cho các công trình trọng điểm ở ĐBSCL, nhưng công suất hiện chỉ đạt khoảng 8,3 triệu m³, thiếu khoảng 2,2 triệu m³ so với nhu cầu năm 2026”. Điều đó đồng nghĩa, dù ưu tiên tối đa cho cao tốc, khả năng đáp ứng vẫn chưa đủ, kéo theo nguy cơ chậm toàn bộ chuỗi dự án.
Khi đá thiếu, không chỉ cao tốc mà cả doanh nghiệp đều ‘nghẽn’
Nếu các tuyến cao tốc là ưu tiên, thì khu vực đầu tư ngoài ngân sách lại đang là nạn nhân thầm lặng của thiếu vật liệu xây dựng. Một tỉnh hiện có 41 giấy phép mỏ đá làm vật liệu xây dựng thông thường với tổng trữ lượng hơn 54,98 triệu m³/năm và tổng công suất 2,685 triệu m³/năm, nhưng giai đoạn 2026–2030 cũng chỉ đáp ứng được 44%–51% nhu cầu. Nghĩa là gần một nửa nhu cầu đá xây dựng cho đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế vẫn bị bỏ ngỏ.
Hệ quả rất cụ thể: doanh nghiệp phải mua đá từ các mỏ xa hơn, thậm chí sang tỉnh khác, khiến chi phí vận chuyển tăng và nguồn hàng nhỏ giọt, trực tiếp kéo chậm tiến độ. Khi nhà máy, khu công nghiệp hay khu đô thị thi công mà thiếu vật liệu, nhà đầu tư phải gánh chi phí nhân công, máy móc nghỉ chờ, bị phạt vì chậm hợp đồng. Nếu Nhà nước chỉ tập trung ưu tiên cao tốc mà không cân đối lại nguồn đá cho khu vực tư nhân, thiếu đá sẽ trở thành điểm nghẽn dài hạn, bóp nghẹt động lực phát triển công nghiệp và đô thị.
Vì sao thiếu đá ngày càng trầm trọng và vì sao là lúc phải hành động
Điểm đáng nói là thiếu đá không phải hiện tượng mới, nhưng trở nên gay gắt khi nhu cầu từ các dự án hạ tầng trọng điểm, nhất là cao tốc, tăng vọt. Điều này phơi bày nhiều lỗ hổng: quy hoạch khai thác khoáng sản ở nhiều địa phương chậm, phân bố tài nguyên không đồng đều khiến phải vận chuyển xa; quy trình cấp phép mỏ nhỏ lẻ còn rườm rà, trong khi nhiều mỏ đã cấp phép lại phải “nằm im” vì vướng thủ tục đất đai, đăng kiểm thiết bị, đánh giá môi trường hoặc vi phạm pháp luật.
Trong bối cảnh đó, cơ quan quản lý đã phải lên tiếng. Một cuộc trao đổi chính thức với Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam được thực hiện để chỉ ra các nguyên nhân cốt lõi và đề xuất giải pháp. Ở một hướng khác, Phó Thủ tướng Thường trực đã yêu cầu các địa phương và chủ đầu tư tính toán tổng thể vấn đề vật liệu đá, hạch toán hiệu quả, bảo đảm vừa tiến độ vừa hiệu quả chung của dự án, đồng thời thúc giục địa phương có nhu cầu phải khẩn trương đề xuất để sớm có cơ chế, chính sách, tránh để công trình chậm tiến độ.
Nhập khẩu vật liệu xây dựng và cơ chế đặc thù: lối mở nhưng không dễ
Khi nội lực không đủ, câu chuyện nhập khẩu vật liệu xây dựng bắt đầu được đặt lên bàn. Một trong những hướng đáng chú ý là phương án nhập khẩu cát, đá từ Campuchia để bù đắp thiếu hụt cho các dự án cấp bách. Đây là lựa chọn mang tính tình thế nhưng khó tránh, nhất là khi nhiều địa phương như An Giang được giao cung cấp 10,5 triệu m³ đá cho các công trình trọng điểm song thực tế công suất chỉ đạt 8,3 triệu m³, thiếu khoảng 2,2 triệu m³ so với nhu cầu.
Tuy nhiên, chỉ nhập khẩu là không đủ. Luật Địa chất và Khoáng sản mới cùng dự thảo nghị quyết của Chính phủ đang hướng tới cơ chế đặc thù: mở rộng đối tượng không phải đấu giá quyền khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường cho các dự án quan trọng quốc gia, công trình khẩn cấp, dự án PPP, và đặc biệt là các khu vực khoáng sản phục vụ trực tiếp cho các dự án đó. Song song, Chính phủ yêu cầu các địa phương sớm đề xuất nhu cầu, để cơ chế không chỉ tồn tại trên giấy. Nếu không nhanh chóng biến các cơ chế này thành mỏ đá, mỏ cát cụ thể, hạ tầng giao thông Đông Nam Á sẽ tiếp tục bị treo bởi những nút thắt mang tên “thiếu đá”.
