Đất hiếm Việt Nam: Từ tài nguyên thô đến chuỗi giá trị chiến lược
Đất hiếm Việt Nam là nhóm nguyên tố được dùng trong công nghệ cao và chuyển đổi xanh, có tiềm năng trữ lượng đáng kể, nhưng giá trị dài hạn chỉ xuất hiện khi quốc gia chuyển từ mô hình khai thác quặng thô sang làm chủ trọn vẹn các khâu tuyển, phân tách, tinh luyện và sản xuất vật liệu, qua đó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược toàn cầu. Trong bối cảnh các nền kinh tế lớn tăng tốc xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, đất hiếm đang trở thành mắt xích không thể thiếu để bảo đảm an ninh công nghệ và năng lượng. Điều này buộc Việt Nam phải nghĩ về đất hiếm như một nền tảng công nghiệp, chứ không còn là một mặt hàng khai thác rồi xuất khẩu giá rẻ. Nếu tiếp tục đi con đường cũ, chúng ta sẽ tự khóa mình ở vị trí nhà cung cấp nguyên liệu cấp thấp trong trật tự mới.
Định hướng từ Canada: 4 bước để nâng cấp chuỗi giá trị đất hiếm
Điểm đáng chú ý là giới chuyên gia Canada đã đưa ra một khung phát triển đất hiếm Việt Nam rất rõ ràng, dựa trên kinh nghiệm quản lý khoáng sản chiến lược tại nước này. Phó Giáo sư Đặng Đức Huy nhấn mạnh rằng trữ lượng chỉ là điều kiện mở đầu; giá trị kinh tế lâu dài lệ thuộc hoàn toàn vào năng lực công nghệ trong nước. Ông gợi ý 4 định hướng: khai thác với hiệu suất cao hơn; chế biến sâu hơn; kéo dài thời gian sử dụng vật liệu; và thu hồi đất hiếm khi hết vòng đời sản phẩm. Đây không chỉ là những khuyến nghị kỹ thuật, mà là định hình lại tư duy phát triển: từ chuỗi tuyến tính “đào – bán – bỏ” sang chuỗi vòng tròn, nơi đất hiếm được xem như dòng vật chất luân chuyển nhiều vòng. Nếu Việt Nam không sớm đầu tư vào phân tách, tinh chế và tái chế, cơ hội nhảy vào phân khúc giá trị cao trong chuỗi cung ứng khoáng sản sẽ trôi qua.
Đông Nam Á trong cạnh tranh Mỹ-Trung: cửa sổ chiến lược cho Việt Nam
Cạnh tranh Mỹ-Trung về khoáng sản chiến lược đang định hình lại chuỗi cung ứng toàn cầu, với Đông Nam Á giữ vai trò ngày càng quan trọng. Trung Quốc vừa là nhà sản xuất lớn, vừa là nhà nhập khẩu ròng đất hiếm, trong đó năm 2024 Myanmar cung cấp 34,3% lượng đất hiếm nhập khẩu, Malaysia 10,6% và Lào 8,3%, tổng cộng hơn một nửa nguồn nhập khẩu của Trung Quốc. Điều này cho thấy khu vực không phải nhân vật phụ mà đang nắm phần đáng kể trong nguồn cung đầu vào. Khi Bắc Kinh siết chặt kiểm soát và yêu cầu cấp phép với các sản phẩm chứa đất hiếm từ tháng 4/2025 để đáp trả các biện pháp của Washington, các doanh nghiệp toàn cầu buộc phải tìm kiếm nguồn và nhà chế biến thay thế. Đó chính là khoảng trống thị trường mà đất hiếm Việt Nam có thể bước vào, nếu có chiến lược rõ ràng để xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản tự chủ, thay vì chỉ nối dài vai trò “vựa quặng thô” trong khu vực.
Chuỗi cung ứng khoáng sản bền vững: Công nghệ, môi trường và liên kết dài hạn
Muốn trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược, Việt Nam phải đồng thời giải quyết bài toán công nghệ và môi trường. Do đặc tính phân tách phức tạp, đất hiếm dễ phát sinh chất thải; vì thế, chuyên gia từ Canada khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng ngay dữ liệu nền về môi trường tại các lưu vực sông lớn và vùng duyên hải trước khi khai thác phát triển mạnh. Đây là cách biến bảo vệ môi trường thành tiêu chí ngay từ khâu thiết kế chính sách, thay vì xử lý hậu quả sau này. Ở chiều ngược lại, khoảng trống lớn hiện nay nằm ở sự phối hợp giữa nghiên cứu khoa học, công nghệ chế biến, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và cộng đồng. Một chương trình dài hạn kết nối các bên sẽ là nền tảng hình thành chuỗi giá trị đất hiếm hoàn chỉnh, đồng thời giúp Việt Nam tự chủ hơn trong bối cảnh khoáng sản chiến lược trở thành nội dung thường trực trên chương trình nghị sự của các nền kinh tế lớn.
Kết luận: Cơ hội chiến lược nếu Việt Nam dám đặt mục tiêu cao
Nếu nhìn đất hiếm Việt Nam như một “vé vào cửa” của cuộc chơi công nghệ, chúng ta sẽ thấy cơ hội lớn hơn nhiều so với việc chỉ tính toán sản lượng khai thác. Đông Nam Á đang ở tâm điểm cạnh tranh Mỹ-Trung về khoáng sản chiến lược, còn Việt Nam có tiềm năng và được giới khoa học Bắc Mỹ đánh giá là có cơ hội tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Vấn đề không nằm ở việc có hay không tài nguyên, mà ở chỗ chúng ta có dám đặt mục tiêu trở thành trung tâm chế biến sâu, tái chế và phát triển vật liệu đất hiếm hay không. Việc đặt ra những bài toán cụ thể về công nghệ phân tách, quan trắc môi trường, xử lý chất thải và tái chế để các nhóm phối hợp giữa nhà khoa học trong nước, trí thức kiều bào và chuyên gia quốc tế cùng giải quyết được xem là con đường ngắn nhất giúp Việt Nam phát triển bền vững và tự chủ trong dài hạn.
