Địa chính trị đất hiếm: vì sao Việt Nam bước lên tuyến đầu?
Chuỗi cung ứng đất hiếm là mạng lưới khai thác, chế biến, tái chế và sử dụng các nguyên tố hiếm như vonfram, samarium, dysprosium hay neodymium-praseodymium trong công nghiệp, quốc phòng và công nghệ cao, quyết định năng lực sản xuất của những nền kinh tế hiện đại và mức độ phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia. Khi đất hiếm trở thành “điểm nghẽn” chiến lược, việc kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm ngoài Trung Quốc không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà là sự điều chỉnh cán cân quyền lực công nghệ và quân sự toàn cầu. Vonfram là đầu vào quan trọng của nhiều ngành công nghiệp, trong khi Trung Quốc hiện chiếm khoảng 80% sản lượng khai thác toàn cầu theo USGS. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng có xu hướng đa dạng hóa, Mỹ và Nhật Bản đang tăng đầu tư vào các mắt xích từ nguồn nguyên liệu, chế biến đến tái chế. Điểm đáng chú ý là Việt Nam không đứng ngoài, mà đang trở thành nơi các tập đoàn phương Tây chọn để đặt những mắt xích sản xuất và vonfram chế biến có giá trị cao, cho thấy địa vị mới của sản xuất Việt Nam trong bàn cờ địa chính trị tài nguyên.
Mỹ, Nhật Bản tăng tốc vonfram chế biến: dịch chuyển quyền lực khỏi Trung Quốc
Động thái đầu tư của Mỹ và Nhật Bản vào vonfram không chỉ là mở rộng công suất, mà là chủ động giành lại quyền kiểm soát chuỗi giá trị. Elmet Group nhận được cam kết đầu tư lớn để mở rộng năng lực sản xuất trong nước và khôi phục tổ hợp Springer Tungsten Complex tại Nevada, hướng tới xây dựng một chuỗi vonfram khép kín từ nguyên liệu đến chế biến APT. Tại Nhật, Mitsubishi Materials chọn chiến lược khác: thay vì phát triển mỏ mới, họ rót vốn vào nhà máy Akita để gần gấp đôi công suất APT từ vonfram tái chế, nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu trung gian nhập khẩu và tăng khả năng tuần hoàn nguồn vonfram trong nước. Công suất mới tại Akita dự kiến tới tháng 4/2029 mới bắt đầu vận hành – một mốc thời gian dài cho thấy năng lực vonfram chế biến không thể tạo ra trong vài năm ngắn ngủi. Khi các nền kinh tế lớn chấp nhận đầu tư lâu dài, họ đang phát đi tín hiệu rõ ràng: chuỗi cung ứng đất hiếm sẽ được tái định hình với ít chỗ hơn cho sự phụ thuộc một chiều vào Trung Quốc.
MSR và nền tảng Việt Nam: mắt xích vận hành sẵn trong chuỗi vonfram toàn cầu
Trong khi Mỹ và Nhật Bản vẫn đang chuẩn bị công suất mới, Việt Nam đã sở hữu một nền tảng vận hành sẵn mà các tập đoàn quốc tế buộc phải tính đến. Masan High-Tech Materials vận hành chuỗi từ mỏ đa kim Núi Pháo đến cơ sở chế biến tại Thái Nguyên, có khả năng tiếp nhận cả nguyên liệu trong nước và tinh quặng từ bên ngoài để sản xuất APT và oxide vonfram. Điều đó cho thấy bên cạnh tài nguyên, năng lực chế biến đã được xây dựng và vận hành ổn định đang trở thành một phần quan trọng trong chuỗi giá trị vonfram. Elmet, đối tác đã làm việc với MSR hơn 12 năm, công bố kế hoạch mua 4,99% cổ phần MSR và ký các thỏa thuận thương mại hơn 8 năm với sản lượng cam kết khoảng 1.250 tấn WO₃ quy đổi mỗi năm. Elmet sẽ mua 4,99% cổ phần MSR, đồng thời ký các thỏa thuận thương mại với sản lượng cam kết trong hơn 8 năm. Thỏa thuận dài hơi này cho thấy Mỹ không chỉ muốn mua nguyên liệu, mà muốn “neo” cả chuỗi vonfram chế biến vào nền tảng sản xuất Việt Nam. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng vonfram toàn cầu đang được tái cấu trúc.
LS Eco Energy và samarium quốc phòng: Việt Nam bước vào tầng cao nhất của chuỗi đất hiếm
Nếu vonfram thể hiện vai trò trong công nghiệp rộng lớn, dự án samarium lại đặt Việt Nam trực tiếp vào chuỗi cung ứng đất hiếm phục vụ quốc phòng. LS Eco Energy sẽ xây dựng cơ sở sản xuất với công suất khoảng 240 tấn/năm tại khu đất của LSCV ở Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam, với kế hoạch bắt đầu chạy thử từ tháng 12/2026. Kim loại Samarium là nguyên liệu cốt lõi để sản xuất nam châm vĩnh cửu Samarium-Cobalt (SmCo) – loại nam châm duy trì lực từ ổn định ngay cả ở nhiệt độ cao, được sử dụng chủ yếu trong hàng không vũ trụ và quốc phòng, bao gồm máy bay chiến đấu và tên lửa. Theo cấu trúc mới, một chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc sẽ được hình thành: Lynas cung cấp nguyên liệu đất hiếm, LS Eco Energy sản xuất kim loại tại Việt Nam, rồi cung cấp cho nhà máy nam châm vĩnh cửu của LS Cable & System. Dự án tại Việt Nam là một mắt xích trong chuỗi cung ứng đất hiếm ngoài Trung Quốc mà LS đang xây dựng. Kể từ tháng 1 năm 2027, Hoa Kỳ dự kiến mở rộng quy định chuỗi cung ứng đối với nam châm vĩnh cửu SmCo dùng cho mua sắm của Bộ Quốc phòng xuống tới cấp độ nguyên liệu thô. Điều này khiến việc xây dựng nguồn cung samarium và nam châm ngoài Trung Quốc trở nên quan trọng hơn đối với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam, với vai trò sản xuất kim loại đất hiếm, được đưa thẳng vào tầng cao nhất của chuỗi liên quan đến khí tài chiến lược.
Việt Nam trong chiến lược tách chuỗi: cơ hội lớn nhưng không tự động
Nhìn tổng thể, chuỗi cung ứng đất hiếm đang chuyển từ mô hình tập trung sang mạng lưới đa cực, với Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc chủ động xây dựng năng lực ngoài Trung Quốc. Đối với Việt Nam, việc sở hữu cả mỏ đa kim, năng lực vonfram chế biến sâu lẫn cơ sở sản xuất kim loại đất hiếm phục vụ quốc phòng là lợi thế hiếm có. Vấn đề không còn là “có hay không” trong chuỗi, mà là Việt Nam sẽ định vị mình ra sao: chỉ làm nhà gia công, hay trở thành đối tác chiến lược tham gia định hình tiêu chuẩn và luật chơi. Chuỗi dự án từ MSR đến LS Eco Energy cho thấy các tập đoàn ngoại sẵn sàng gắn cam kết dài hạn với sản xuất Việt Nam, nhưng cơ hội này không tự động chuyển thành sức mạnh quốc gia. Muốn tận dụng, Việt Nam cần chính sách rõ ràng về khai thác bền vững, bảo mật chuỗi cung ứng quốc phòng, và chiến lược chủ động đàm phán để giữ giá trị cao hơn trong chuỗi. Nếu làm tốt, vai trò “mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng đất hiếm ngoài Trung Quốc” sẽ là điểm xuất phát cho một vị thế địa chính trị mới, chứ không chỉ là khẩu hiệu trong các bản tin đầu tư.
