STEM linh hoạt: Không phải phòng riêng, mà là cách dạy khác
Giáo dục STEM linh hoạt trong trường phổ thông là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học vào bài học, hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu, giúp học sinh vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn, phát triển tư duy sáng tạo, hợp tác và định hướng nghề nghiệp mà không đòi hỏi phòng học riêng hay thiết bị đắt tiền. Điểm mấu chốt là thay đổi cách dạy, không phải mua thêm đồ. Thông tư 86 khẳng định STEM không làm phát sinh môn học mới, thời lượng bắt buộc hay hồ sơ sổ sách riêng, đồng thời yêu cầu khai thác hiệu quả cơ sở vật chất hiện có và không bắt buộc nhà trường phải có phòng STEM riêng hoặc danh mục thiết bị riêng mới được tổ chức hoạt động. Nói thẳng: nếu một trường phổ thông phải xây thêm phòng, mua bộ robot đắt tiền mới dám nói mình làm STEM, thì đó là hiểu sai tinh thần chính sách.
Sơn La và Phú Thọ: Bằng chứng rằng STEM không cần giàu mới làm được
Sơn La chọn cách triển khai giáo dục STEM linh hoạt, phù hợp điều kiện từng trường, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới. Các trường không chạy theo mô hình cứng nhắc mà lồng ghép STEM vào môn học chính khóa, hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ, ngày hội STEM và các cuộc thi sáng tạo thanh thiếu niên nhi đồng. Từ mầm non đến tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông, STEM/STEAM được tiếp cận tự nhiên qua trò chơi, môn học tự nhiên – xã hội và các dự án liên môn. Kết quả là hứng thú học tập của học sinh tăng rõ rệt, nhiều em tự tin hơn, dám nghĩ, dám nói, dám thử nghiệm và chia sẻ ý tưởng. Phú Thọ đi theo hướng tương tự: Vĩnh Yên tổ chức chương trình STEM miễn phí cho 100% học sinh, ưu tiên dùng vật liệu đơn giản, sẵn có tại địa phương, không tạo thêm gánh nặng tài chính cho phụ huynh. Đây là lời đáp thực tế cho nỗi lo “không có tiền thì không làm được STEM”.
Thực hành, trải nghiệm: Trái tim của STEM và kỹ năng sáng tạo
Nếu STEM chỉ dừng ở slide PowerPoint và bài kiểm tra trắc nghiệm, nó sẽ chết yểu. Điểm mạnh của STEM trong trường phổ thông là hoạt động STEM thực hành: học sinh được tự tay làm thí nghiệm, chế tạo sản phẩm, thử và sai trong môi trường an toàn. Thông tư 86 cũng xác định ba hình thức tổ chức chính: bài học STEM, hoạt động trải nghiệm STEM và hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh. Tại Phú Thọ, thông qua thực hành và trải nghiệm, học sinh có cơ hội áp dụng kiến thức vào tình huống thực, phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề. Những dự án như làm cối xay gió, bè nổi, mô hình bản đồ Việt Nam hay bộ lọc nước đơn giản buộc các em phải quan sát, đặt câu hỏi, dự đoán, chọn vật liệu và tự tay tạo sản phẩm. Đây chính là con đường ngắn nhất để phát triển kỹ năng sáng tạo và năng lực ứng dụng thực tiễn, đồng thời giúp giảm căng thẳng sau các tiết Toán, Tiếng Việt, tiếng Anh nhờ hoạt động tay chân, trao đổi và làm việc nhóm.
Mô hình đầu tư toàn diện: Khi thiết bị là bệ phóng chứ không phải cái đích
Không cần phòng riêng để bắt đầu STEM, nhưng điều đó không có nghĩa là thiết bị hiện đại là thừa. Ngược lại, nếu có nguồn lực, đầu tư phải đi kèm đổi mới cách dạy. Chương trình STEM Innovation Petrovietnam được xây dựng trên ý tưởng đầu tư đồng bộ 100 phòng thực hành tại 34 tỉnh, ưu tiên vùng khó khăn và biên giới, sau đó mở rộng lên 108 phòng. Các phòng thí nghiệm này được trang bị bảng tương tác, thiết bị robotics, công cụ lập trình, mô hình khoa học và dụng cụ thí nghiệm, giúp học sinh tiếp cận AI, IoT, thiết kế mô hình và phát triển ý tưởng sáng tạo. Điểm khác biệt là nhà đầu tư không chỉ lắp đặt thiết bị rồi rút lui, mà còn phối hợp xây dựng chương trình, giáo án, bồi dưỡng giáo viên và kết nối nguồn lực chuyên môn, gắn phòng thực hành với hoạt động dạy học và nghiên cứu. Nếu các trường chỉ coi phòng STEM là “phòng đẹp để tham quan”, mô hình này sẽ mất ý nghĩa; nó chỉ phát huy khi giáo viên chủ động dùng thiết bị để tổ chức bài học STEM, trải nghiệm và nghiên cứu đúng tinh thần Thông tư 86.
Từ chính sách đến lớp học: Làm STEM thông minh, không làm cho có
Thông tư 86 ra đời để cụ thể hóa Luật Giáo dục và các chủ trương về đổi mới giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo cơ sở thống nhất cho giáo dục STEM trong phổ thông. Nhưng chính sách chỉ là điểm khởi đầu; phần khó nằm ở việc biến nó thành thói quen dạy và học hằng ngày. Sơn La đặt mục tiêu đến năm 2030, giáo dục STEM/STEAM trở thành một phần không thể thiếu trong mọi hoạt động giáo dục của tất cả trường học trên địa bàn, đồng thời tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, bồi dưỡng giáo viên, xây dựng mô hình điểm và kết nối với trường đại học, doanh nghiệp để có thêm nguồn lực và chuyên môn hỗ trợ. Đây là hướng đi hợp lý: bắt đầu bằng tích hợp linh hoạt, dùng tối đa điều kiện hiện có, sau đó từng bước nâng cấp. Nếu các địa phương khác coi STEM là cơ hội để phát triển kỹ năng sáng tạo và năng lực số cho học sinh, chứ không phải phong trào ngắn hạn, thì việc đổi mới sẽ không gây gánh nặng mà trở thành động lực cho cả nhà trường và người học.
