Siêu dự án lấn biển Cần Thơ: Định nghĩa một cuộc chơi mới
Dự án lấn biển Cần Thơ là một siêu tổ hợp đa ngành quy mô 132.600 ha, tích hợp cảng biển nước sâu, công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao, đô thị, du lịch và năng lượng, được đề xuất như một không gian phát triển mới ngoài khơi cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhằm mở rộng quỹ đất, tăng năng lực logistics và tái cấu trúc kinh tế vùng.
UBND TP Cần Thơ đã gửi văn bản đề nghị Bộ Xây dựng xem xét, báo cáo Thủ tướng thống nhất chủ trương đẩy nhanh lập Quy hoạch chung khu vực lấn biển và triển khai đồng bộ các công trình, dự án động lực trên địa bàn thành phố. Điểm đáng chú ý là quy mô khu vực lấn biển lên tới khoảng 132.600 ha – lớn hơn gần gấp đôi diện tích hiện nay của Singapore (khoảng 730 km2, tương đương 73.000 ha). Đây không chỉ là một đề xuất đầu tư, mà là tham vọng tái định nghĩa không gian phát triển của cả vùng. Theo một nguồn chính thức, “dự án đầu tư Tổ hợp dự án Cảng biển nước sâu, công - nông nghiệp chất lượng cao kết hợp đô thị - du lịch và năng lượng tại thành phố Cần Thơ có quy mô khoảng 132.600 ha”.
Quy mô 132.600 ha và bài toán đổi bản đồ kinh tế Đồng bằng
Tập đoàn Xuân Thiện là đơn vị đề xuất tổ hợp dự án với hạt nhân là khu lấn biển tại Trần Đề và Cù Lao Dung, tích hợp cảng biển nước sâu có thể tiếp nhận tàu 250.000 DWT, khu công nghiệp, nông nghiệp chất lượng cao, đô thị, du lịch và năng lượng. Khi vận hành ổn định, doanh nghiệp ước tính tổ hợp này có thể đóng góp khoảng 20.000 tỷ đồng mỗi năm cho ngân sách và tạo việc làm cho khoảng 100.000 lao động.
Về mặt không gian, dự án bao trùm toàn bộ khu vực ven biển của thành phố, liên quan trực tiếp đến dân cư, đất sản xuất, đất rừng, khu nuôi trồng thủy sản, cửa sông, bờ biển, hạ tầng và sinh kế người dân. Nếu được triển khai đúng định hướng, lấn biển Cần Thơ có thể tạo ra một cực kinh tế mới gắn với phát triển Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là khi khu vực biển này đang được quy hoạch tập trung nhiều công trình hạ tầng chiến lược và gắn với định hướng phát triển Cảng biển Trần Đề cùng hệ thống giao thông kết nối vùng. Nhưng chính quy mô khổng lồ này cũng biến dự án thành “con dao hai lưỡi”: hoặc là cú nhảy vọt, hoặc là rủi ro chệch khỏi quy hoạch nếu quản lý lỏng lẻo.
Cảng biển nước sâu và tham vọng chuỗi giá trị mới cho vùng
Cốt lõi của siêu dự án là cảng biển nước sâu gắn với một chuỗi công nghiệp – nông nghiệp – năng lượng được thiết kế theo mô hình tổ hợp. Cảng nước sâu tiếp nhận tàu 250.000 DWT cho phép Đồng bằng sông Cửu Long lần đầu tiên có cửa ngõ hàng hải quy mô lớn, giảm lệ thuộc vào hệ thống cảng xa vùng nguyên liệu. Đồng thời, tổ hợp còn được định hướng bao gồm điện gió ngoài khơi với quy mô công suất lớn, nhà máy đóng tàu, vùng nguyên liệu mía gắn với nhà máy đường và ba nhà máy thép.
Nếu nhìn ở góc độ cấu trúc kinh tế, đây là nỗ lực “gắn dài” chuỗi giá trị của vùng từ nông sản thô lên công nghiệp chế biến, dịch vụ logistics và công nghiệp nặng. Nó phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế biển mà Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt ra, trong đó mục tiêu là tổng GRDP các địa phương ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước, thu nhập bình quân đầu người cao hơn 1,2 – 1,3 lần bình quân quốc gia. Tuy vậy, tham vọng này chỉ có ý nghĩa nếu cảng biển nước sâu vận hành trên nền kết nối vùng hiệu quả, tránh viễn cảnh “cảng lớn, dòng hàng nhỏ”.
Hành lang pháp lý: Tấm lưới an toàn hay nút thắt tiến độ?
Lấn biển quy mô 132.600 ha không thể dựa vào các quyết định riêng lẻ. Nghị định số 42/2024/NĐ-CP về hoạt động lấn biển đã bước đầu quy định điều kiện, trách nhiệm quản lý của các cơ quan nhà nước. Đồng thời, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 xác định khu vực lấn biển thuộc khu vực có ý nghĩa quan trọng quốc gia, nên nhiệm vụ quy hoạch và Quy hoạch chung khu lấn biển phải do Thủ tướng phê duyệt. UBND Cần Thơ vì vậy đề xuất đẩy nhanh tiến độ lập Quy hoạch chung để kịp các công trình động lực dự kiến hoàn thành vào năm 2027.
Tuy nhiên, pháp luật không cho phép lấn biển phát triển tự phát, không giới hạn hoặc chỉ dựa trên đề xuất của từng nhà đầu tư; các khu vực lấn biển phải là một thành phần bắt buộc trong hệ thống quy hoạch tổng thể, với quy mô, mật độ, chức năng sử dụng gắn với khả năng chịu tải của môi trường. Đòi hỏi “khẩn trương nhưng không nóng vội” đặt ra sức ép lớn lên hệ thống lập quy hoạch, đánh giá tác động và thẩm định. Nếu xem hành lang pháp lý là tấm lưới an toàn, thì với dự án 132.600 ha, tấm lưới đó phải đủ dày và thống nhất ở cấp quốc gia để tránh “lỗ hổng chính sách” sau này.
Thách thức môi trường, sinh kế và yêu cầu quản trị dài hạn
Hoạt động lấn biển luôn đi kèm nguy cơ phá hủy hoặc làm suy giảm hệ sinh thái ven bờ, làm thay đổi quá trình bồi tụ, gia tăng rủi ro thiên tai và có thể đảo lộn đời sống, sinh kế, phong tục, tập quán, không gian văn hóa của cộng đồng ven biển. Với dự án bao trùm vùng đất rừng, nuôi trồng thủy sản, cửa sông và bờ biển, những rủi ro đó càng lớn nếu thiếu các đánh giá đầy đủ về địa chất, địa mạo, thủy văn, hải văn, dòng chảy, hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Luật Phát triển đô thị đã yêu cầu các dự án khu đô thị lấn biển phải đảm bảo khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng và thiên tai trong suốt vòng đời dự án.
Một hệ thống quản lý và cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất về các dự án lấn biển được xem là điều kiện tiên quyết để theo dõi, dự báo, kiểm soát, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và ổn định đời sống người dân. Lấn biển Cần Thơ vì thế là phép thử cho năng lực quản trị dài hạn, hơn là cuộc đua tiến độ đầu tư. Nếu không gắn dự án với chiến lược phát triển Đồng bằng sông Cửu Long, cùng cơ chế kiểm soát tổng thể ở cấp vùng và quốc gia, siêu tổ hợp lấn biển rất dễ trượt khỏi mục tiêu phát triển bền vững mà các nghị quyết đã đặt ra.
