Đối thoại biển Đông: từ công cụ ngoại giao đến trục hợp tác khu vực
Đối thoại biển Đông là tập hợp các cơ chế trao đổi đa tầng giữa chính phủ, quân đội và giới học giả nhằm xử lý tranh chấp, tăng hợp tác hàng hải khu vực và củng cố trật tự hàng hải Biển Đông dựa trên luật pháp quốc tế, trong đó nhấn mạnh UNCLOS 1982, xây dựng lòng tin và duy trì thông tin thông suốt giữa các bên liên quan.Đối với Việt Nam, chuỗi động thái gần đây cho thấy một lựa chọn rất rõ: thay vì phản ứng rời rạc trước cạnh tranh chiến lược trên biển, Hà Nội chủ động mở rộng không gian đối thoại đa phương lẫn song phương. Đối thoại biển Đông vì thế không chỉ là công cụ ngoại giao mềm, mà đang trở thành trục chính sách để duy trì hòa bình, an toàn hàng hải, đồng thời định hình cách tiếp cận mới cho quản trị đại dương trong khu vực.
Đối thoại biển Việt Nam – Australia: chiến lược hóa hợp tác biển
Đối thoại biển lần thứ bảy giữa Việt Nam và Australia tại Canberra khẳng định biển là một trong những trụ cột chiến lược của quan hệ song phương. Hai đoàn liên ngành đã trao đổi "sâu rộng, thực chất" về tình hình Biển Đông, an ninh biển, luật biển và quản trị đại dương, trên nền tảng tin cậy và hợp tác. Tuyên bố cùng nhấn mạnh yêu cầu duy trì hòa bình, ổn định, tự do hàng hải và hàng không, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, dựa trên UNCLOS 1982, không phải là lời nói xã giao mà là cam kết chính trị có tính ràng buộc định hướng cho hành động. Việc coi hợp tác biển là "mặt hợp tác quan trọng mang tầm chiến lược" cho thấy cả hai bên hiểu rằng trật tự hàng hải Biển Đông sẽ được định hình không chỉ bằng sức mạnh cứng, mà bằng mạng lưới đối thoại và chuẩn mực chung được củng cố thường xuyên.
Tham vấn quốc phòng song phương Việt Nam – Malaysia: tuyến phòng thủ tin cậy trên biển
Nếu đối thoại với Australia nhấn mạnh khung luật pháp và quản trị, thì tham vấn quốc phòng song phương lần thứ năm giữa Hải quân Việt Nam và Hải quân Hoàng gia Malaysia lại đặt trọng tâm vào năng lực phối hợp thực địa. Hai bên đã rà soát toàn bộ hợp tác từ phiên tham vấn thứ tư, đồng thời thống nhất tiếp tục trao đổi đoàn, giao lưu sĩ quan trẻ, chia sẻ kinh nghiệm huấn luyện, hậu cần – kỹ thuật, tuần tra và luyện tập chung trên vùng biển giáp ranh. Đáng chú ý, hai hải quân hướng tới ký kết "Thỏa thuận thiết lập cơ chế tuần tra phối hợp trên biển và kênh thông tin liên lạc" – một bước đi mang ý nghĩa tạo tuyến phòng thủ tin cậy, giảm nguy cơ va chạm và hiểu nhầm trên thực địa. Biên bản tham vấn đã được ký kết, còn phiên thứ sáu dự kiến tổ chức tại Malaysia, cho thấy cơ chế này không mang tính tượng trưng mà được duy trì thường kỳ và đi vào chiều sâu hợp tác.
Hội thảo Biển Đông lần thứ 18: xây dựng trật tự hàng hải Biển Đông có trách nhiệm
Trên tầng nấc học thuật – chính sách, Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 tại Hà Nội quy tụ gần 350 đại biểu từ 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, bàn về "Cạnh tranh, kết nối và hợp tác: Biển Đông và trật tự hàng hải khu vực". Con số này cho thấy đối thoại biển Đông không còn là chuyện nội bộ ASEAN, mà là vấn đề lợi ích chung của cộng đồng quốc tế. Theo Giám đốc Học viện Ngoại giao Nguyễn Hùng Sơn, trật tự trên biển được định hình bởi tương tác giữa quyền lực, quy tắc và các thiết chế hợp tác – một nhận định đáng trích dẫn vì chỉ rõ vai trò của diễn đàn như hội thảo trong việc bù đắp khoảng trống quy tắc. Các tham luận nhất trí cần bảo vệ tuyến hàng hải và eo biển quốc tế, tăng sức chống chịu hạ tầng hàng hải thiết yếu, quản lý rủi ro và củng cố chuỗi cung ứng. Sự ủng hộ đối với vai trò trung tâm của ASEAN và tiến trình xây dựng COC phù hợp UNCLOS 1982 cho thấy hướng đi rõ ràng cho một trật tự hàng hải Biển Đông có trách nhiệm.
Một khung hợp tác đang hình thành
Nếu đặt cạnh nhau ba sáng kiến – đối thoại biển Việt Nam – Australia, tham vấn quốc phòng Việt Nam – Malaysia và hội thảo quốc tế về Biển Đông – có thể thấy một khung hợp tác biển đang dần hình thành. Ở đó, đối thoại biển Đông vừa là diễn đàn trao đổi, vừa là công cụ xây dựng chuẩn mực để các nước trong khu vực cùng duy trì hòa bình, ổn định và trật tự hàng hải Biển Đông trên nền tảng luật pháp quốc tế. Cách tiếp cận này không loại bỏ cạnh tranh, nhưng buộc cạnh tranh phải vận hành trong những đường ray quy tắc và cơ chế tham vấn thường xuyên. Việt Nam, thông qua việc mở rộng hợp tác hàng hải khu vực và tham vấn quốc phòng song phương, đang gửi đi thông điệp rõ ràng: an ninh biển bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự, mà phải được xây bằng đối thoại, minh bạch và trách nhiệm chung với các đại dương.
