Thông điệp cốt lõi: Từ đối thoại ngoại giao đến ưu tiên biển
Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia Dato’ Seri Mohamed Khaled Bin Nordin ngày 5-6/8 là một bước ngoặt cho quan hệ quốc phòng Việt Nam - Malaysia, khi hai bên thống nhất ưu tiên mới là hợp tác hàng hải chiến lược gắn với chương trình nghị sự dài hạn của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện, thay cho cách tiếp cận chỉ mang tính nghi thức hay biểu tượng trước đây.
Điểm đáng chú ý không phải là nghi thức duyệt Đội danh dự hay các phát biểu xã giao, mà là việc chuyến thăm được đánh giá đã “thiết lập chương trình nghị sự chiến lược, mở rộng phạm vi hợp tác và củng cố nỗ lực hướng tới quan hệ đối tác quốc phòng thực tiễn hơn”. Nói cách khác, đây là dấu mốc cho thấy quan hệ quốc phòng Việt Nam - Malaysia chuyển từ giai đoạn thăm dò sang triển khai. Lòng tin chính trị được củng cố khi Thủ tướng Việt Nam hoan nghênh tăng cường hợp tác quốc phòng và đặt lĩnh vực này trong khung phát triển dài hạn của Đối tác Chiến lược Toàn diện, gắn chặt với hợp tác chính trị, kinh tế, công nghệ và ngoại giao giữa hai nước.
Hợp tác hàng hải Việt Nam - Malaysia: Ưu tiên chiến lược, không còn là lựa chọn phụ
Trong bức tranh quan hệ quốc phòng Việt Nam - Malaysia, hợp tác hàng hải Việt Nam Malaysia đã được cả hai bên nâng lên thành một trong những ưu tiên chiến lược rõ ràng nhất, chứ không còn là nội dung phụ lồng ghép trong các cuộc đối thoại chung. Sự ưu tiên này không phải ngẫu nhiên, mà xuất phát từ thực tế hai nước cùng chia sẻ lợi ích trực tiếp trên các tuyến hàng hải then chốt của Biển Đông Nam Á, cùng cần một môi trường ổn định để bảo vệ ngư dân và duy trì tự do hàng hải. Theo phân tích của Collins Chong Yew Keat thuộc Đại học Malaya, chính hợp tác trên biển đang nổi lên như trụ cột rõ nét nhất trong hợp tác quốc phòng song phương.
Cụ thể, hai bên ủng hộ duy trì tham vấn thường xuyên, tăng cường tương tác giữa các cơ quan thực thi pháp luật trên biển, hỗ trợ ngư dân gặp nạn và quản lý hòa bình các tranh chấp hàng hải phù hợp với luật pháp quốc tế. Điều này cho thấy cách tiếp cận rất thực dụng: tập trung vào những việc có thể làm ngay, mang lại lợi ích trực tiếp cho an ninh hàng hải và cộng đồng ngư dân, hơn là các cam kết khó đo lường. Việc cùng tái khẳng định vai trò của UNCLOS 1982, DOC và mục tiêu sớm hoàn thành COC hiệu quả, thực chất cho thấy hai nước muốn đóng góp chủ động vào chiến lược biển Đông Nam Á theo hướng thượng tôn luật pháp quốc tế.
Gắn kết chính trị, giáo dục quốc phòng và công nghiệp: Nền tảng cho chiến lược biển
Nếu chỉ nhìn hợp tác hàng hải mà tách khỏi nền tảng chính trị và xây dựng lực lượng, sẽ khó thấy hết ý nghĩa của chuyến thăm này. Hai bên đã tái khẳng định Bản ghi nhớ hợp tác quốc phòng 2023 và Chương trình Hành động thực hiện Đối tác Chiến lược Toàn diện là lộ trình chính cho quan hệ quốc phòng Việt Nam Malaysia trong thời gian tới. Lộ trình đó dựa trên các kênh đã có như trao đổi đoàn, cơ chế tham vấn, giáo dục quân sự, công nghiệp quốc phòng và phối hợp trong ASEAN cùng các diễn đàn đa phương. Đây không phải là những nội dung “trang trí”, mà là điều kiện cần để hợp tác trên biển có chiều sâu về con người, quy trình và trang bị.
Các chương trình giáo dục và đào tạo được nêu cụ thể: chương trình song ngữ, trao đổi giảng viên, khóa học dành cho sĩ quan và giao lưu giữa các học viện quân sự được đánh giá là sáng kiến chi phí hợp lý nhưng hiệu quả cao. Về lâu dài, những hoạt động này có thể tạo ra mạng lưới sĩ quan hiểu ngôn ngữ chuyên môn và văn hóa thể chế của nhau, qua đó phối hợp trực tiếp tốt hơn trong các tình huống khẩn cấp hoặc hoạt động đa quốc gia. Ở hướng công nghiệp quốc phòng, lời mời Malaysia tham dự Triển lãm VNDefenceExpo 2026 mở ra cơ hội xác định các dự án và đối tác tiềm năng, dù để tiến tới mua sắm, chuyển giao công nghệ hay sản xuất chung sẽ cần thêm nhiều bước triển khai cụ thể.
Ý nghĩa khu vực: Biển Đông Nam Á và vai trò trung tâm của ASEAN
Chuyến thăm của Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia không chỉ gia cố lòng tin song phương, mà còn gắn kết lợi ích hàng hải với các mục tiêu chung của ASEAN xung quanh một chương trình hợp tác thực tiễn. Đối với Malaysia, hợp tác này được đánh giá giúp tăng khả năng phục hồi hàng hải và đa dạng hóa quốc phòng, trong khi vẫn giữ an ninh khu vực tập trung vào vai trò trung tâm của ASEAN. Đối với Việt Nam, đây là cơ hội mở rộng xây dựng năng lực, phát triển các cơ chế quản lý rủi ro trên biển và đa dạng hóa mạng lưới đối tác quốc phòng đáng tin cậy. Về mặt chiến lược biển Đông Nam Á, hai nước đang gửi đi thông điệp rằng an ninh trên biển sẽ được xử lý bằng đối thoại, luật pháp quốc tế và phối hợp khu vực hơn là đối đầu.
Theo đánh giá chuyên gia, cách tiếp cận hiệu quả nhất cho hợp tác quốc phòng hai nước trong thời gian tới là tập trung vào an ninh hàng hải, khả năng phục hồi trên mạng, ứng phó nhân đạo, giáo dục quân sự và các dự án công nghiệp quốc phòng được lựa chọn kỹ lưỡng, nhằm đồng thời nâng cao năng lực quốc gia và sức chịu đựng của ASEAN trước môi trường khu vực ngày càng cạnh tranh. Giá trị lâu dài của chuyến thăm sẽ phụ thuộc vào mức độ hai bên biến cam kết thành phối hợp thường xuyên, mạng lưới chuyên nghiệp dày hơn và các kết quả an ninh có thể đo lường được. Nói cách khác, đây mới là điểm khởi đầu: nếu giữ được quỹ đạo hiện nay, hợp tác hàng hải Việt Nam - Malaysia có thể trở thành một mô hình tham chiếu cho hợp tác an ninh biển trong ASEAN.
