Sàn giao dịch carbon Việt Nam: từ định nghĩa đến cú hích chính sách
Sàn giao dịch carbon Việt Nam là nền tảng nơi doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, nhằm buộc các cơ sở phát thải nội bộ hóa chi phí môi trường, tối ưu chiến lược giảm phát thải và từng bước hội nhập với chuẩn mực thị trường carbon khu vực và quốc tế. Một dấu mốc quan trọng là ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, chuyển thị trường carbon từ các văn bản chính sách sang hoạt động thực tế trên hệ thống giao dịch do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội tổ chức. Sau hơn hai tháng, cơ quan quản lý khẳng định hệ thống hoạt động ổn định, kết nối đồng bộ với Hệ thống đăng ký quốc gia để cập nhật liên tục dữ liệu hạn ngạch phát thải từ khâu phân bổ đến khâu giao dịch. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bước ngoặt buộc doanh nghiệp phải coi phát thải như một rủi ro tài chính hữu hình.
Hai tháng vận hành: 92 doanh nghiệp tham gia nhưng thanh khoản chưa bùng nổ
Nhìn vào con số, sàn giao dịch carbon Việt Nam đã đạt thành công bước đầu nhưng còn cách xa một thị trường sôi động. Hệ thống đăng ký quốc gia hiện quản lý khoảng 510 triệu tấn CO₂ tương đương hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025–2026 – một quy mô hàng hóa không hề nhỏ. Thế nhưng đến nay mới có 92 tổ chức đăng ký tham gia thị trường, chủ yếu là các doanh nghiệp thép, xi măng và nhiệt điện – những ngành phát thải lớn và thuộc diện được phân bổ hạn ngạch miễn phí 100% trong giai đoạn thí điểm. Phiên giao dịch đầu tiên chỉ ghi nhận khối lượng 1.210 tCO₂e với mã VN2025, giá đóng cửa 130.000 đồng/tCO₂e và giá cao nhất 136.000 đồng/tCO₂e, tổng giá trị 161,66 triệu đồng. Con số khiêm tốn này cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang thăm dò hơn là chủ động tối ưu danh mục hạn ngạch, trong khi thị trường còn thiếu động lực để tăng thanh khoản.
Cơ chế hạn ngạch, kiểm kê khí nhà kính và tác động lên chiến lược doanh nghiệp
Cách thiết kế cơ chế hạn ngạch và kiểm kê khí nhà kính cho thấy nhà nước đang gửi tín hiệu rõ: doanh nghiệp phải giảm phát thải thực, không thể trốn tránh bằng việc mua tín chỉ carbon vô hạn. Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn; khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế đã được kiểm kê. Doanh nghiệp chỉ được dùng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp, và có thể vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp. Điều này đặt họ trước hai lựa chọn rất thực tế: hoặc đầu tư công nghệ để giảm phát thải, hoặc chấp nhận chi phí mua thêm hạn ngạch và tín chỉ carbon khi vượt trần. Về dài hạn, doanh nghiệp không thể dựa vào việc mua tín chỉ giá rẻ nếu giá carbon có xu hướng tăng khi thị trường carbon phát triển.
Thị trường carbon: công cụ bất buộc trong cuộc chơi phát thải ròng bằng 0
Điểm đáng chú ý là thị trường carbon không được xây dựng như một sân chơi bên lề mà là trụ cột để thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và thúc đẩy tăng trưởng xanh, phát triển bền vững. Thời gian qua, Chính phủ và các bộ ngành đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon trong nước. Theo lãnh đạo cơ quan quản lý, thị trường carbon sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí hợp lý, nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận thêm nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế cho quá trình chuyển đổi xanh. Nói cách khác, thị trường carbon đang trở thành một tiêu chuẩn cạnh tranh mới: doanh nghiệp nào chủ động quản trị phát thải tốt sẽ có lợi thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ thí điểm đến vận hành hiệu quả: vai trò trung tâm của doanh nghiệp
Dù hạ tầng giao dịch đã ổn định, thành công của thị trường carbon phụ thuộc quyết định vào cách doanh nghiệp tham gia. Cơ quan quản lý khẳng định trong quá trình thí điểm sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu, đồng thời tăng cường đối thoại với cộng đồng doanh nghiệp để điều chỉnh cơ chế vận hành. Tuy vậy, nếu doanh nghiệp vẫn nhìn giảm phát thải như một nghĩa vụ bị áp đặt, sàn giao dịch carbon khó có thể trở thành thị trường năng động. Thứ trưởng phụ trách lĩnh vực môi trường nhấn mạnh doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi, chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải thay vì chỉ tuân thủ. Sau hai tháng, 92 doanh nghiệp mới lên sàn cho thấy sự chuyển dịch tư duy này mới ở giai đoạn khởi đầu. Câu hỏi còn lại là: ai sẽ đi đầu để biến tín chỉ carbon từ một công cụ tuân thủ thành tài sản chiến lược?
