Định danh điện tử vùng biên: Khi công nghệ theo chân tổ cộng đồng lên bản

Định danh điện tử vùng biên không chỉ là chuyện kỹ thuật

Định danh điện tử vùng biên là quá trình sử dụng công nghệ số, nhất là tài khoản VNeID và dịch vụ công trực tuyến, để giúp người dân ở các xã miền núi, biên giới xác thực danh tính, tiếp cận an sinh và thực hiện thủ tục hành chính từ xa một cách an toàn, minh bạch và tiết kiệm thời gian, qua đó từng bước thu hẹp khoảng cách số giữa khu vực đô thị và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Điều đáng nói là ở A Dơi hay Mường Động, câu chuyện này không diễn ra trong phòng máy lạnh của cơ quan nhà nước, mà trong những cuộc họp thôn, buổi sinh hoạt cộng đồng, bên chiếc điện thoại đã sứt góc của bà con. Chính quyền và lực lượng cơ sở đang đẩy công nghệ đi theo chân người dân, thay vì chỉ kêu gọi người dân đi theo công nghệ. Đó là điểm khác biệt và cũng là lý do khiến dịch vụ công số đồng bào ở vùng biên bắt đầu có sức sống thật sự.

A Dơi: Công nghệ cộng đồng thiểu số bắt đầu từ từng hộ dân

A Dơi là xã miền núi, biên giới, nơi hơn 90% dân số là đồng bào Vân Kiều, Pa Kô, với kết nối internet ở nhiều thôn, bản xa vẫn chưa ổn định. Nếu chỉ mang sóng về, công nghệ rất dễ dừng lại ở cột phát và trạm BTS. Vì vậy, xã đã chọn cách đi ngược lại thói quen “trên bảo dưới nghe”: huy động cán bộ UBND xã, công an, y tế, các đoàn thể, đoàn viên, thanh niên và lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự xuống từng hộ trong đợt cao điểm 7 ngày đêm triển khai Đề án 06. Các tổ công nghệ số cộng đồng không nói về chuyển đổi số bằng khẩu hiệu, họ cầm điện thoại, mở ứng dụng, cùng người dân kích hoạt tài khoản định danh điện tử VNeID mức độ 2, tích hợp thẻ bảo hiểm y tế và tài khoản ngân hàng để nhận trợ cấp an sinh xã hội. Ở những nơi người dân quen nói tiếng Vân Kiều, Pa Kô, thành viên tổ công nghệ phải “phiên dịch” từng thao tác, giải thích bằng ngôn ngữ bản địa, xử lý từng vướng mắc về số điện thoại, mật khẩu, quét mã QR. Đây chính là công nghệ cộng đồng thiểu số theo nghĩa đúng nhất: công nghệ được bẻ nhỏ thành những thao tác gần gũi, gắn với quyền lợi cụ thể của từng người.

Khi định danh điện tử gắn với quyền lợi và thời gian của người dân

Điểm thuyết phục nhất của mô hình ở A Dơi không nằm ở số lượng ứng dụng được cài đặt, mà ở việc định danh điện tử vùng biên được gắn chặt với quyền lợi rất cụ thể của đồng bào. Tính đến hết đợt cao điểm, xã đã kích hoạt 5.812 tài khoản VNeID mức độ 2; trong đó có 3.317 tài khoản tích hợp thẻ bảo hiểm y tế, đạt 127% chỉ tiêu 2.607 tài khoản được giao và đứng đầu tỉnh. Đồng thời, 2.104 trường hợp đã tích hợp tài khoản ngân hàng để nhận trợ cấp an sinh xã hội, tạo nền tảng cho chi trả không dùng tiền mặt. Trong xử lý thủ tục hành chính, 2.049 trong tổng số 2.115 hồ sơ được tiếp nhận trực tuyến; tỷ lệ giải quyết đúng và trước hạn đạt 99,66%, với 100% hồ sơ có lệ phí được thanh toán trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia. Đối với bà con ở thôn, bản xa trung tâm, mỗi lần không phải đi bộ hoặc đi xe máy về xã để nộp hồ sơ là thêm một lần tiết kiệm chi phí và thời gian. Khi công nghệ giúp đồng bào thuận lợi hơn trong khám chữa bệnh, nhận trợ cấp và làm thủ tục, dịch vụ công số đồng bào ở vùng biên không còn là câu chuyện “trên giấy”, mà trở thành hạ tầng an sinh xã hội theo nghĩa mới.

Mường Động: Đầu tư hạ tầng để công nghệ đi sâu vào từng thôn

Nếu A Dơi cho thấy vai trò của lực lượng tại chỗ trong việc phổ cập kỹ năng số, Mường Động đem đến một lát cắt khác: muốn thu hẹp khoảng cách số thì hạ tầng vẫn là điều kiện cần. Với địa bàn rộng tới 145km², hơn 26.000 dân, chủ yếu là đồng bào Mường sinh sống tại 21 thôn, xã đứng trước yêu cầu phải đẩy mạnh đầu tư thiết bị, đường truyền để công nghệ thực sự đến gần người dân. Xã đang hiện đại hóa Trung tâm Phục vụ hành chính công, duy trì hệ thống quản lý văn bản điện tử, chữ ký số, hội nghị trực tuyến và đặt mục tiêu 100% cán bộ, công chức được bồi dưỡng kỹ năng số cơ bản, trong đó 80% làm chủ kỹ năng số để ứng dụng vào quản lý, điều hành. Số liệu cho thấy, trong 6 tháng đầu năm, Trung tâm xử lý 2.500 hồ sơ, gồm 2.308 hồ sơ trực tuyến; tỷ lệ giải quyết trước và đúng hạn đạt khoảng 97,6%, số hóa hồ sơ đạt 98,6%, 100% hồ sơ phát sinh phí, lệ phí được thanh toán trực tuyến với tổng số tiền hơn 31,4 triệu đồng, mức độ hài lòng của người dân đạt 18/18 điểm. Đây là "lá phiếu" rõ ràng cho thấy người dân đã cảm nhận được lợi ích của dịch vụ công số, chứ không chỉ nghe nói về nó.

Thu hẹp khoảng cách số: bắt đầu từ kỹ năng của từng người dân

Thực tế ở A Dơi cho thấy, thu hẹp khoảng cách số phải bắt đầu từ khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ của mỗi người dân. Hạ tầng số chỉ tạo ra kết nối, còn việc công nghệ có đi vào đời sống hay không lại phụ thuộc vào sự kiên nhẫn của những người đang đứng ở giữa – các tổ công nghệ số cộng đồng. Mường Động đã thành lập các tổ này ở 100% thôn; 210 thành viên trực tiếp hướng dẫn người dân cài đặt VNeID, tạo tài khoản dịch vụ công, nộp hồ sơ, thanh toán trực tuyến, nhận diện các cuộc gọi và đường dẫn có dấu hiệu lừa đảo. Ở A Dơi, trưởng thôn, cán bộ cơ sở, đoàn viên, thanh niên trở thành “giáo viên công nghệ” bất đắc dĩ, nhưng rất hiệu quả, nhờ sự gần gũi và am hiểu đời sống bản địa. Nhìn từ hai địa phương, có thể nói: nếu chỉ dừng ở cung cấp phần mềm hoặc mở rộng vùng phủ sóng, định danh điện tử vùng biên và dịch vụ công số đồng bào sẽ tiếp tục là khái niệm xa lạ. Khi đặt con người – và kỹ năng số – vào trung tâm, công nghệ mới có cơ hội trở thành hạ tầng xã hội của vùng dân tộc thiểu số. Con đường phía trước vẫn dài, nhưng mô hình công nghệ cộng đồng thiểu số ở A Dơi và Mường Động đã cho thấy một hướng đi khả thi: bắt đầu từ những thao tác nhỏ, nhưng kiên trì, để rồi từng bước thu hẹp khoảng cách số bằng thay đổi trong đời sống hàng ngày của người dân.