Quỹ hưu trí Việt Nam: từ tích lũy an sinh đến “kho vốn” hạ tầng
Quỹ hưu trí Việt Nam là các quỹ đầu tư hình thành từ tiền tích lũy dài hạn của người lao động và doanh nghiệp cho mục tiêu an sinh tuổi già, nhưng đồng thời tạo ra một nguồn vốn ổn định, có kỳ hạn dài, có thể được triển khai vào các tài sản và dự án hạ tầng quy mô lớn, vòng đời nhiều thập kỷ, với dòng tiền tương đối ổn định và dự báo được. Nền kinh tế đang bước vào giai đoạn cần một chiến lược tài chính hạ tầng dài hạn, và nếu chỉ dựa vào ngân hàng, khoảng trống tài chính sẽ ngày càng nguy hiểm. Lối ra hợp lý nhất là biến quỹ hưu trí thành nhà đầu tư tổ chức chủ lực cho vốn đầu tư hạ tầng, thay vì để dòng tiết kiệm hưu trí nằm rải rác, sinh lời thấp và ít liên kết với nhu cầu phát triển.
Tín hiệu tích cực đã xuất hiện nhưng chưa đủ mạnh. Đến cuối năm 2025, thị trường có 7 quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện với tổng tài sản ròng gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với năm 2024 và gấp khoảng 26 lần so với năm 2021. Con số 26 lần nghe ấn tượng, nhưng nếu đối chiếu với quy mô nhu cầu vốn hạ tầng thì đây mới chỉ là bước khởi động. Vấn đề không phải là “có phát triển hay không”, mà là phát triển nhanh đến mức nào để bắt kịp tốc độ mở rộng của các dự án giao thông, năng lượng, chuyển đổi xanh và đô thị.
Khoảng trống tài chính: khi ngân hàng không thể gánh hết hạ tầng
Nếu phải tóm tắt bài toán vốn hạ tầng hiện nay trong một câu, thì đó là: nhu cầu quá lớn, nguồn truyền thống quá ngắn hạn. Trong giai đoạn 2026-2030, tổng nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội có thể lên tới khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, trong khi kế hoạch đầu tư công trung hạn dự kiến khoảng 8,22 triệu tỷ đồng. Nói cách khác, khoảng trống tài chính đang mở rộng và nhà nước không thể tự mình lấp đầy. Đặc biệt, nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng trọng điểm giai đoạn 2025-2030 được ước tính ở mức rất cao, trong đó gồm đường sắt, chuyển dịch năng lượng, hạ tầng số, sân bay và các tuyến metro.
Dù vậy, hệ thống tài chính vẫn lệ thuộc nặng vào ngân hàng khi khu vực này chiếm khoảng 92% cơ cấu nguồn vốn, trong khi quỹ hưu trí chỉ chiếm 3,8%, bảo hiểm 3,4% và các nguồn vốn thị trường khác 0,8%. Dư nợ tín dụng đã tương đương khoảng 145% GDP, còn khoảng 80% tiền gửi có kỳ hạn dưới 12 tháng. Với cấu trúc đó, yêu cầu ngân hàng tài trợ các dự án có vòng đời 10–20 năm là đi ngược nguyên lý quản trị rủi ro. Nếu không dịch chuyển sang các định chế vốn dài hạn, tài chính hạ tầng dài hạn sẽ bị “nghẽn cổ chai”, kéo theo chậm tiến độ và chi phí vốn cao cho cả nền kinh tế.
Tại sao quỹ hưu trí phù hợp nhất với vốn đầu tư hạ tầng dài hạn?
Điểm then chốt khiến quỹ hưu trí Việt Nam trở thành ứng viên lý tưởng cho tài chính hạ tầng dài hạn nằm ở đặc tính kỳ hạn. Quỹ hưu trí có lợi thế về kỳ hạn vốn, thường kéo dài 20 đến hơn 40 năm, phù hợp để đầu tư vào các tài sản và dự án dài hạn. Nguồn tiền của các quỹ này được hình thành từ quá trình tích lũy lâu dài, hướng tới mục tiêu bảo đảm an sinh cho người lao động trong tương lai, nên có tính ổn định cao và phù hợp với các chiến lược đầu tư nhiều năm. Trên thế giới, quỹ hưu trí là một trong những nhóm nhà đầu tư tổ chức quan trọng trên thị trường vốn, có thể đầu tư vào trái phiếu, cổ phiếu, sản phẩm tài chính dài hạn và cả các dự án cơ sở hạ tầng hoặc tài sản có vòng đời dài.
Nhìn ở góc độ cơ cấu rủi ro – lợi nhuận, hạ tầng chất lượng tốt là kênh phù hợp với nghĩa vụ chi trả dài hạn của quỹ. Các dự án đường sắt, năng lượng, hạ tầng số, sân bay hay metro thường có vòng đời hoạt động nhiều thập kỷ, tạo dòng tiền tương đối ổn định sau giai đoạn xây dựng. Điều đó trùng khớp với chu kỳ đóng góp – chi trả của quỹ hưu trí. Một câu nói đáng trích: “Quỹ hưu trí là một định chế có vai trò đặc biệt trong hệ sinh thái tài chính dài hạn”. Vấn đề không còn nằm ở câu hỏi “có nên” mà là “khi nào và bằng cách nào” chuyển hóa ưu thế kỳ hạn này thành dòng vốn đầu tư hạ tầng thực sự.
Tài sản tăng gấp 26 lần nhưng độ phủ hưu trí còn quá mỏng
Mặt tích cực là quỹ hưu trí Việt Nam đã thoát khỏi giai đoạn “thử nghiệm”. Sau khi khung pháp lý cho chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện được ban hành, từ năm 2021 các doanh nghiệp quản lý quỹ mới bắt đầu triển khai sản phẩm, nhưng đến cuối 2025 tài sản đã tăng gấp khoảng 26 lần lên gần 2.210 tỷ đồng. SSIAM hiện là công ty quản lý quỹ hưu trí có quy mô lớn nhất trên thị trường, chiếm khoảng 74% thị phần. Theo lãnh đạo SSIAM, phát triển các nguồn vốn hưu trí có thể giúp bổ sung dòng tiền dài hạn cho nền kinh tế. Ở góc nhìn hệ thống, đây là tín hiệu cho thấy thị trường đã có “hạt nhân” đủ để bùng nổ nếu chính sách đúng hướng.
Nhưng mặt hạn chế lại rất rõ: độ bao phủ hưu trí còn thấp, và nếu không mở rộng nhanh, quỹ hưu trí khó trở thành “kho vốn” đủ lớn cho các dự án hạ tầng. Năm 2025, lực lượng lao động khoảng 53,5 triệu người nhưng chỉ 21,34 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội, tương đương 45,1%. Điều đó có nghĩa là hơn một nửa lực lượng lao động chưa bước chân vào hệ thống an sinh chính thức. Theo đánh giá, phát triển quỹ hưu trí không chỉ bổ sung thu nhập và bảo đảm an sinh khi về hưu, mà còn giúp hình thành thêm nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, người lao động thiệt thòi, còn hạ tầng thiếu vốn rẻ, dài hạn.
Ba mũi nhọn chính sách để biến quỹ hưu trí thành động cơ hạ tầng
Các bước đi chính sách gần đây cho thấy quỹ hưu trí đã được đặt vào vị trí ưu tiên. Có nhận định cho rằng năm 2026 là năm bản lề đối với ngành quỹ hưu trí, khi nghị định mới về bảo hiểm hưu trí bổ sung được ban hành, cùng với việc hoàn thiện chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp và người lao động tham gia chương trình bảo hiểm hưu trí bổ sung. Những thay đổi này được kỳ vọng tạo thêm động lực để thị trường quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện chuyển từ giai đoạn hình thành sang giai đoạn tăng trưởng và phát triển sâu rộng hơn. Tuy nhiên, ưu đãi thuế và khung pháp lý chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ phải là một chiến lược rõ ràng để dẫn dòng vốn này vào vốn đầu tư hạ tầng.
Ở góc độ đề xuất, SSIAM đưa ra ba nhóm ưu tiên: mở rộng độ phủ sản phẩm hưu trí, hoàn thiện pháp lý và cơ chế ưu đãi, đồng thời ứng dụng công nghệ trong mở tài khoản, đóng góp và quản lý tài sản. Theo lãnh đạo SSIAM, nếu hệ thống hưu trí được mở rộng, dòng tiết kiệm của người lao động có thể được tập hợp và đầu tư chuyên nghiệp vào thị trường vốn; qua đó, nguồn tiền quay trở lại nền kinh tế thông qua doanh nghiệp và các dự án dài hạn, hỗ trợ tăng trưởng và tạo việc làm. Đồng thời, giữa quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm tồn tại mối liên hệ bổ trợ: quỹ cung cấp nguồn vốn dài hạn, còn xếp hạng tín nhiệm cung cấp thông tin và công cụ đánh giá rủi ro. Nếu ba mũi nhọn này được triển khai nhất quán, quỹ hưu trí Việt Nam có thể trở thành động cơ bền vững cho tài chính hạ tầng dài hạn, thu hẹp dần khoảng trống tài chính đang gây áp lực lên tăng trưởng.
