Quỹ hưu trí Việt Nam là gì và vì sao trở thành câu chuyện thời sự?
Quỹ hưu trí Việt Nam là các quỹ đầu tư chuyên thu nhận khoản tiết kiệm dài hạn của người lao động và người sử dụng lao động, đầu tư chúng vào các tài sản tài chính để chi trả lương hưu bổ sung trong tương lai, đồng thời cung cấp một nguồn vốn đầu tư dài hạn ổn định cho nền kinh tế. Nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026–2030 được dự báo lên tới khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, trong khi kế hoạch đầu tư công trung hạn chỉ khoảng 8,22 triệu tỷ đồng. Khoảng trống khổng lồ giữa nhu cầu và khả năng chi của ngân sách buộc Việt Nam phải tìm một “động cơ vốn dài hạn” mới, và quỹ hưu trí đang nổi lên như ứng viên hợp lý nhất.
Chiều 17/9, một hội nghị về vai trò của quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm được tổ chức tại Hà Nội với sự tham gia của các cơ quan quản lý và định chế tài chính, nơi Tổng Giám đốc SSIAM nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn vốn dài hạn cho giai đoạn 2026–2030. Đây không còn là chuyện kỹ thuật của ngành tài chính, mà là bài toán sống còn: nếu không mở được dòng vốn dài hạn, giấc mơ hạ tầng, chuyển đổi xanh và công nghiệp công nghệ cao sẽ chỉ dừng ở bản vẽ.
Khoảng trống vốn dài hạn: ngân hàng không thể một mình gánh cả hạ tầng
Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý: dự án hạ tầng, năng lượng, đường sắt đô thị hay chuyển đổi xanh đều có vòng đời cả chục năm, trong khi hệ thống tài chính lại dựa gần như hoàn toàn vào vốn ngắn hạn từ ngân hàng. Dư nợ tín dụng hiện tương đương khoảng 145% GDP, còn khoảng 80% tiền gửi có kỳ hạn dưới 12 tháng. Ngân hàng chiếm khoảng 92% cơ cấu nguồn vốn, trong khi quỹ hưu trí chỉ chiếm 3,8% và bảo hiểm 3,4%. Cố gắng dùng vốn ngắn hạn để nuôi các dự án kéo dài 10–20 năm là công thức cho rủi ro thanh khoản và bất ổn tài chính.
Trong khi đó, nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng trọng điểm giai đoạn 2025–2030 ước khoảng 450 tỷ USD, với những cái tên quen thuộc như đường sắt cao tốc, chuyển dịch năng lượng, hạ tầng số, sân bay Long Thành và metro Hà Nội. Nếu chỉ trông chờ vào ngân sách và tín dụng ngân hàng, không chỉ tiến độ dự án bị đe dọa mà chi phí vốn cũng có nguy cơ bị đẩy lên cao. Theo Tổng Giám đốc SSIAM, “nền kinh tế cần những dòng vốn có khả năng đồng hành cùng doanh nghiệp và dự án trong một chu kỳ dài”. Đó là lý do quỹ hưu trí được gọi là “kho vốn” dài hạn tiềm năng.
Quỹ hưu trí Việt Nam đã lớn nhanh như thế nào – và vì sao vẫn là vốn ngủ quên?
Trong vài năm gần đây, quỹ hưu trí Việt Nam không còn là khái niệm trên giấy. Chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện đã có cơ sở pháp lý từ một nghị định ban hành năm 2016, cho phép người lao động, doanh nghiệp và các công ty quản lý quỹ cùng tham gia quá trình tích lũy dài hạn. Đến cuối năm 2025, thị trường đã có 7 quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện, với tổng tài sản ròng gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với năm 2024 và gấp khoảng 26 lần so với năm 2021. Đây là tốc độ tăng hiếm thấy trong bất kỳ phân khúc quỹ nào.
Tuy nhiên, quy mô đó vẫn chỉ là giọt nước so với nhu cầu vốn dài hạn. Độ bao phủ hưu trí còn thấp: năm 2025 lực lượng lao động khoảng 53,5 triệu người nhưng chỉ 21,34 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội, tương đương 45,1%. Hệ thống hưu trí mới chạm đến một phần nhỏ người lao động; dòng tiết kiệm dài hạn phần lớn vẫn nằm rải rác trong tài khoản tiết kiệm ngắn hạn. Theo lãnh đạo SSIAM, nếu hệ thống hưu trí được mở rộng, khoản tiết kiệm của người lao động có thể được tập hợp và đầu tư chuyên nghiệp vào thị trường vốn, trước khi quay trở lại nền kinh tế thông qua doanh nghiệp và các dự án dài hạn, góp phần hỗ trợ tăng trưởng và tạo việc làm.
Xếp hạng tín nhiệm: chiếc cầu nối để quỹ hưu trí rót vốn vào hạ tầng Việt Nam
Không phải cứ có quỹ hưu trí là dòng vốn tự động chảy vào hạ tầng Việt Nam. Vấn đề là làm sao để các nhà quản lý quỹ dám rót tiền vào những dự án đường sắt, điện, metro hay chuyển đổi xanh có vòng đời dài và rủi ro phức tạp. Để làm được điều đó, họ cần thông tin chuẩn hóa về khả năng trả nợ, chất lượng tài chính và mức độ rủi ro của từng doanh nghiệp, từng dự án. Hiện khoảng trống này mới chỉ được lấp một phần, khiến nhiều quỹ phải chọn giải pháp an toàn là nắm giữ trái phiếu ngắn hạn hoặc gửi tiền, thay vì tham gia sâu vào tài chính dự án.
Hệ thống xếp hạng tín nhiệm với phương pháp luận độc lập và dữ liệu minh bạch được kỳ vọng là chiếc cầu còn thiếu. Giữa quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm tồn tại một mối liên hệ tự nhiên: một bên cung cấp nguồn vốn đầu tư dài hạn, một bên cung cấp công cụ đánh giá rủi ro và phân loại dự án. Chỉ khi hai mắt xích này cùng phát triển, dòng vốn hưu trí mới có thể đi vào trái phiếu hạ tầng, sản phẩm tài chính dự án và những tài sản có vòng đời dài mà không làm tăng rủi ro hệ thống.
Từ khung pháp lý đến thực thi: biến quỹ hưu trí thành động cơ cho tài chính dự án
Điểm sáng hiếm hoi là khung pháp lý đang dần hoàn thiện. Bên cạnh nghị định năm 2016 về chương trình hưu trí bổ sung, năm 2026 Chính phủ ban hành thêm một nghị định về bảo hiểm hưu trí bổ sung, cùng với các thay đổi về thuế thu nhập doanh nghiệp và cá nhân liên quan tới người tham gia chương trình. Năm 2026 vì thế được nhìn nhận là thời điểm bản lề của thị trường quỹ hưu trí, với kỳ vọng mở rộng số người tham gia và quy mô tài sản trong các năm tới. Nhưng chính sách dù tốt đến đâu cũng sẽ vô nghĩa nếu doanh nghiệp, người lao động và nhà quản lý quỹ không thay đổi hành vi.
Về phía nhà nước, cần kiên định chiến lược: phát triển quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện như một trụ cột của an sinh và một nguồn vốn đầu tư dài hạn cho tài chính dự án hạ tầng. Về phía thị trường, các công ty quản lý quỹ phải chủ động xây dựng sản phẩm gắn với trái phiếu hạ tầng, quỹ đầu tư dự án dài hạn, đồng thời hợp tác chặt với tổ chức xếp hạng tín nhiệm để kiểm soát rủi ro. Đối với người lao động, tham gia quỹ hưu trí không chỉ là chuẩn bị cho tuổi già; đó còn là cách góp vốn vào hệ thống đường sắt, điện, đô thị và hạ tầng Việt Nam mà họ sẽ trực tiếp sử dụng trong tương lai. Khi các mắt xích này ăn khớp, quỹ hưu trí Việt Nam mới thực sự bước ra khỏi vai trò “kho vốn ngủ quên” để trở thành động cơ ổn định cho tăng trưởng dài hạn.
