Từ học thuộc lòng sang đánh giá năng lực thực sự
Chủ trương cải cách phương pháp kiểm tra từ năm học mới là việc chuyển trọng tâm của các kỳ thi và bài kiểm tra từ yêu cầu học thuộc lòng, ghi nhớ máy móc sang đánh giá năng lực học sinh dựa trên mức độ hiểu, khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng vào các tình huống thực tế trong học tập và đời sống, đồng thời sử dụng kết quả để điều chỉnh cách dạy, cách học cho phù hợp. Đây không phải thay đổi nhỏ ở vài câu hỏi trong đề, mà là sự xoay trục cả hệ thống kiểm tra – đánh giá. Nội dung kiểm tra được yêu cầu bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông, chú trọng khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn. Điều đó có nghĩa là các yêu cầu ghi nhớ máy móc, làm bài theo khuôn mẫu phải được hạn chế rõ rệt.
Giảm áp lực học tập bằng cách cắt bớt kỳ thi hình thức
Nếu trước đây, học sinh bị bủa vây bởi vô số bài kiểm tra, cuộc thi từ lớp đến trường, từ trường đến địa phương, thì nay định hướng mới là cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết để giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh. Thủ tướng yêu cầu các địa phương rà soát và loại bỏ những kỳ thi chỉ mang tính phong trào, không phục vụ đánh giá năng lực học sinh một cách thực chất. Cùng với đó, nhiệm vụ trọng tâm là giảm áp lực thi cử, tăng cường phòng, chống gian lận trong những kỳ thi quan trọng như kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Ở chiều ngược lại, Bộ GD&ĐT yêu cầu thực hiện nghiêm quy định về dạy thêm, học thêm, nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường và giảm áp lực học tập cho học sinh. Các hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa phải tránh hình thức, không được làm phát sinh chi phí và áp lực mới cho gia đình.
Đề kiểm tra mới: đo năng lực hiểu và vận dụng
Điểm mấu chốt của kỳ thi năm 2026-2027 là đề kiểm tra không còn nặng về học thuộc lòng mà hướng tới đánh giá khả năng hiểu vấn đề và biết vận dụng kiến thức, kỹ năng vào những tình huống phù hợp. Nói cách khác, cải cách phương pháp kiểm tra sẽ biến giờ kiểm tra thành nơi thể hiện năng lực thực tế, không phải cuộc thi trí nhớ. Nội dung kiểm tra, đánh giá phải bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông, chú trọng khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn. "Điều này đồng nghĩa với việc các yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng hoặc làm bài theo khuôn mẫu cần được hạn chế." Các tổ chuyên môn được giao vai trò lớn hơn trong việc xây dựng ma trận, bản đặc tả, câu hỏi, bài kiểm tra và nhiệm vụ học tập phù hợp với mục tiêu chương trình.
Đánh giá năng lực học sinh: từ điểm số sang năng lực ứng dụng
Định hướng mới khẳng định đánh giá năng lực học sinh phải phục vụ sự tiến bộ, không dừng lại ở vài con điểm. Bộ GD&ĐT yêu cầu tiếp tục đổi mới kiểm tra, đánh giá đúng quy định, bảo đảm khách quan, công bằng, vì sự tiến bộ của học sinh; kết hợp phù hợp giữa đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ. Quan trọng hơn, kết quả đánh giá phải được dùng để điều chỉnh hoạt động dạy học phù hợp với từng nhóm học sinh, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu, bồi dưỡng học sinh giỏi, tư vấn học tập, hướng nghiệp và phối hợp với cha mẹ học sinh. Nội dung kiểm tra phải bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, chú trọng khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn. Như vậy, điểm số hình thức mất dần vai trò trung tâm, nhường chỗ cho việc đo lường năng lực thực tế.
Kết luận: Muốn giảm áp lực, phải chấp nhận thay đổi thật
Cắt bớt kỳ thi không cần thiết và cải cách phương pháp kiểm tra là bước đi đúng nếu mục tiêu là giảm áp lực học tập. Nhưng để thay đổi này mang ý nghĩa, nhà trường và giáo viên phải dám từ bỏ thói quen dạy – học để thi, chuyển sang dạy – học để hiểu và làm được. Các giờ học cần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tự học và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh thông qua thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề. Đồng thời, mọi kế hoạch giáo dục phải bảo đảm đủ yêu cầu cần đạt, không cắt xén nội dung hay dạy học mang tính hình thức. "Kết quả đánh giá phải được sử dụng để điều chỉnh hoạt động dạy học phù hợp với từng nhóm học sinh." Khi kiểm tra – đánh giá trung thực năng lực, áp lực điểm số sẽ giảm, còn chất lượng học tập có cơ hội tăng lên.
