Đường sắt nhẹ trên đất bãi bồi là gì?
Đường sắt nhẹ ven sông là phương án tổ chức vận tải công cộng bằng tuyến LRT dọc khu vực sông, rạch, với hướng nghiên cứu tận dụng phần đất bãi bồi trong lõi đô thị thay vì chỉ dựa vào đường bộ hiện hữu. Đây là gợi ý quy hoạch của HoREA, không phải dự án đã được thành phố phê duyệt.
Trong góp ý cho định hướng quy hoạch tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, HoREA đề nghị bổ sung các công trình hạ tầng giao thông có tính kết nối và khả năng khai thác không gian đô thị. Hiệp hội nêu phương án nghiên cứu đường sắt nhẹ tại lõi trung tâm trên quỹ đất bãi bồi ven sông, rạch; đồng thời đề xuất LRT ở khu vực các phường Tam Thắng – Vũng Tàu.
Ý tưởng có sức hút vì đặt hai bài toán cạnh nhau: thiếu lựa chọn đi lại công cộng trong khu vực trung tâm và nhu cầu khai thác hợp lý không gian ven nước. Nhưng cần giữ đúng mức độ: đây mới là kiến nghị đưa vào quy hoạch để nghiên cứu, chưa xác định hành lang tuyến, phương án kỹ thuật hay quyết định đầu tư.
Lợi ích chỉ có ý nghĩa nếu tuyến phục vụ được hành khách
Nếu được nghiên cứu đến nơi đến chốn, LRT ven sông có thể tạo thêm lựa chọn bên cạnh metro, xe buýt và phương tiện cá nhân. HoREA kỳ vọng phương án này vừa khai thác quỹ đất hiện hữu, vừa bổ sung giao thông công cộng cho người dân, khách du lịch và khách vãng lai. Đó là lợi ích đáng quan tâm, nhưng không thể suy ra chỉ từ việc có đất dọc bờ sông.
Giá trị của đường sắt nhẹ TP.HCM sẽ phụ thuộc vào việc tuyến có kết nối thuận tiện với các khu dân cư, điểm đến và những phương thức vận tải khác hay không. Một tuyến chỉ chạy dọc bờ nước nhưng khó tiếp cận hoặc không giúp rút ngắn hành trình có nguy cơ trở thành công trình đẹp trên bản đồ hơn là lựa chọn thiết thực. Vì vậy, bài toán cần giải không chỉ là tìm đất bãi bồi, mà còn là chứng minh tuyến đáp ứng nhu cầu đi lại hằng ngày.
Đề xuất này nằm trong bức tranh quy hoạch rộng hơn, nơi thành phố định hướng phát triển giao thông công cộng, giao thông điện, bến thủy, hạ tầng đi bộ, xe đạp và mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng. LRT chỉ đáng theo đuổi nếu bổ sung cho mạng lưới ấy, thay vì cạnh tranh với các tuyến hoặc không gian phục vụ cộng đồng.
Từ kiến nghị đến dự án còn nhiều câu hỏi
Quy mô mục tiêu HoREA nêu ra cho thấy tham vọng mở rộng đường sắt đô thị: hoàn thành khoảng 200 km vào năm 2030. Tuy nhiên, con số này là mục tiêu được đề xuất cho mạng lưới đường sắt đô thị, không phải chiều dài đã được duyệt hay cam kết riêng cho LRT ven sông. Gộp hai việc làm một sẽ khiến công chúng hiểu sai tình trạng của ý tưởng.
Trước khi bàn đến triển khai, thành phố cần làm rõ hành lang tuyến có thể đi qua đâu, đất bãi bồi nào phù hợp và kết nối với mạng lưới giao thông ra sao. Tính khả thi cũng phải được đánh giá cùng tác động đến không gian ven sông: tuyến đường có ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận bờ nước, cảnh quan và các chức năng công cộng hay không? Các nguồn hiện có chưa trả lời những câu hỏi đó, nên chưa thể kết luận phương án khả thi hoặc vô hại với không gian ven sông.
Bối cảnh giao thông cho thấy vì sao thành phố cần thêm lựa chọn vận tải. HoREA cho biết cảng Cát Lái có khoảng 18.000–20.000 lượt xe tải nặng và xe container ra vào mỗi ngày; dòng xe này đi chung đường đô thị với ô tô, xe máy, làm tăng nguy cơ ùn tắc và tai nạn. Đây là lý do củng cố nhu cầu cải thiện giao thông nói chung, chứ không tự nó chứng minh LRT ven sông là lời giải phù hợp.
Cần ưu tiên chất lượng không gian ven sông
Khai thác đất bãi bồi không nên được hiểu là mặc nhiên dành đất ven sông cho hạ tầng đường sắt. Không gian bờ nước có nhiều giá trị công cộng và sinh thái; vì vậy, đề xuất chỉ thuyết phục khi chứng minh được lợi ích đi lại đi cùng khả năng gìn giữ, cải thiện trải nghiệm ven sông. Đây là tiêu chí cần đặt ngang hàng với khả năng kết nối.
Bước tiếp theo hợp lý là khảo sát hành lang, nhu cầu hành khách và các phương án tổ chức tuyến, đồng thời đánh giá tác động đến không gian ven sông trước khi chuyển từ ý tưởng sang quyết định quy hoạch cụ thể. Cần phân biệt rõ nội dung nào đã có trong định hướng chung, nội dung nào mới là đề xuất của HoREA, và cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá ra sao. Chừng nào các câu hỏi đó còn bỏ ngỏ, chưa thể coi LRT ven sông là dự án sắp hình thành.
HoREA đã nêu một hướng đáng nghiên cứu: kết hợp vận tải công cộng với quỹ đất bãi bồi ở lõi TP.HCM. Nhưng ý tưởng tốt không thay thế được bằng chứng về tuyến đi, hiệu quả phục vụ và tác động đô thị. Thành phố nên xem đây là lời mời nghiên cứu nghiêm túc, không phải sự phê chuẩn trước cho một công trình ven sông.
