Mùa thời tiết cực đoan: Ít bão không đồng nghĩa ít rủi ro
Mùa thời tiết cực đoan ở Đông Nam Á là giai đoạn trong năm khi các hình thái khí tượng như bão nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, mưa xối xả, lũ lụt và nắng nóng kéo dài cùng xuất hiện, tương tác và cộng hưởng, làm gia tăng đột ngột nguy cơ thiên tai, thiệt hại về người, tài sản và gián đoạn kinh tế – xã hội trên diện rộng, ngay cả khi số lượng các hiện tượng này không nhiều bằng các giai đoạn trước. Dự báo bão 2026 cho thấy một nghịch lý mà khu vực phải đối mặt: thống kê có thể ghi nhận ít bão hơn trung bình nhiều năm, nhưng mức độ khắc nghiệt của từng cơn, cùng lượng mưa và lũ lụt đi kèm, lại ngày càng nguy hiểm và khó lường. Chính vì thế, mùa bão khắc nghiệt sắp tới không phải là câu chuyện về con số, mà là bài toán về sức chịu đựng của hệ thống ứng phó và khả năng chuẩn bị thiên tai của từng quốc gia.
Chiều muộn ngày 19/8, cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia công bố dự báo xu thế thiên tai từ nay đến hết năm 2026, khẳng định bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông sẽ xuất hiện ít hơn trung bình nhiều năm, chỉ khoảng 4–6 cơn, trong đó 1–3 cơn có thể đổ bộ vào đất liền Việt Nam. Đồng thời, một tổ chức quốc tế chuyên theo dõi bão nhiệt đới nhận định hoạt động hình thành bão trên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương cao hơn 60% so với mức trung bình lịch sử, với tổng cộng 20 cơn bão dự kiến hình thành, trong đó 13 cơn đạt cường độ mạnh. Hai bức tranh trái ngược này nhấn mạnh một điều: Đông Nam Á đang bị kẹp giữa tần suất bão khu vực tăng vọt và một cấu trúc khí hậu nội vùng thay đổi nhanh, khiến mọi giả định cũ về an toàn khí hậu trở nên lạc hậu.
El Nino mạnh và bức tranh thiên tai Đông Nam Á
Điểm xuất phát của mùa bão khắc nghiệt này là một hệ thống khí hậu toàn cầu đang bị El Nino mạnh chi phối. Hiện tượng ENSO đang ở trạng thái El Nino với cường độ được dự báo duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh đến hết năm 2026, tác động rõ rệt lên bão, mưa lớn, nắng nóng và không khí lạnh. Trên mặt đại dương, tốc độ gió tín phong đang yếu nhất trong hơn sáu thập niên, cho thấy khí quyển tương tác mạnh với nền nhiệt Thái Bình Dương đang ở mức cao kỷ lục. Khi đại dương và khí quyển cùng nóng lên và "phối hợp" chặt chẽ hơn, điều kiện để hình thành các xoáy thuận nhiệt đới mạnh, kéo dài và mang theo lượng ẩm khổng lồ trở nên thuận lợi hơn. Thiên tai Đông Nam Á vì thế không chỉ là sản phẩm của địa phương, mà là hệ quả trực tiếp của một khí hậu toàn cầu đang trượt vào quỹ đạo cực đoan.
Khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương – nơi tạo nguồn cho nhiều cơn bão ảnh hưởng tới Đông Nam Á – được dự báo bước vào một mùa bão nhiệt đới "đặc biệt sôi động", với khả năng trở thành một trong những mùa mạnh nhất từng ghi nhận. Điều đáng lo không chỉ là số lượng bão, mà là kiểu bão: nhiều cơn có khả năng đạt cấp siêu bão, mang theo mưa cực lớn, sạt lở đất và lũ quét trên diện rộng. Thực tế những năm gần đây đã cho thấy các cơn bão không cần đạt cường độ tối đa vẫn đủ sức gây ra thảm họa, như trường hợp một cơn bão khiến Sri Lanka hứng chịu "thảm họa thiên nhiên lớn nhất và thách thức nhất" trong lịch sử quốc gia này, với phạm vi ảnh hưởng vượt xa cả trận sóng thần năm 2004. Khi kết hợp với địa hình dày đặc sông suối, bờ biển dài và đô thị hóa nhanh của Đông Nam Á, mỗi xoáy thuận nhiệt đới giờ đây là một phép thử khắc nghiệt cho năng lực thích ứng của khu vực.
Việt Nam trong bản đồ rủi ro khu vực: Ít bão, nhiều bất định
Dự báo bão 2026 cho Việt Nam có vẻ "dễ thở" nếu nhìn qua con số: Biển Đông chỉ được dự đoán xuất hiện 4–6 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, thấp hơn trung bình nhiều năm, với 1–3 cơn có thể đổ bộ. Nhưng đây là cảm giác an toàn rất nguy hiểm. Thứ nhất, tổng lượng mưa từ tháng 6 đến giữa tháng 8 đã được ghi nhận thấp hơn trung bình, song vẫn xuất hiện những đợt mưa lớn diện rộng, mưa cực đoan cục bộ với lượng mưa ngày tại một số nơi lên tới 100–200 mm. Mưa ít nhưng tập trung thành "cú đánh" dồn dập, khiến hệ thống thoát nước, hồ chứa và các vùng đô thị không kịp thích ứng. Thứ hai, không khí lạnh được dự báo hoạt động yếu hơn, rét đậm, rét hại xuất hiện muộn với số ngày thấp hơn trung bình nhiều năm, dẫn tới một mùa đông ấm. Trật tự khí hậu quen thuộc – nóng, mưa, lạnh – đang bị xáo trộn theo cách mà các mô hình quy hoạch nông nghiệp, hạ tầng và năng lượng trước đây không tính hết.
Mức độ bất định thể hiện rõ ở Trung Bộ và Nam Bộ. Khu vực Trung Bộ có khả năng thiếu hụt mưa ngay trong các tháng chính của mùa mưa (10–11), đe dọa sản xuất vụ Đông Xuân, Hè Thu, cây công nghiệp, hoạt động hồ chứa và phát điện. Trong khi đó, ở Tây Nguyên và Nam Bộ, mùa mưa nhiều khả năng kết thúc sớm, làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn đến sớm và gay gắt hơn so với trung bình nhiều năm. Nghĩa là nông dân và doanh nghiệp năng lượng có thể cùng lúc đối diện cảnh thiếu nước và mặn xâm nhập, dù tổng số cơn bão/áp thấp nhiệt đới không tăng. Từ góc độ thiên tai Đông Nam Á, Việt Nam trở thành ví dụ điển hình cho xu thế mới: rủi ro không nằm trong số lượng xoáy thuận, mà nằm ở chỗ chúng phá vỡ nhịp mùa vụ, làm rối loạn lịch sản xuất và vận hành của cả nền kinh tế.
Mưa xối xả, lũ lụt và những lỗ hổng trong chuẩn bị thiên tai
Khi bàn về mùa bão khắc nghiệt ở Đông Nam Á, tập trung vào sức gió hay cấp bão là chưa đủ; cốt lõi là cách bão, áp thấp nhiệt đới và gió mùa cùng phối hợp để tạo ra các đợt mưa xối xả và lũ lụt liên tiếp. Trong khu vực, các xoáy thuận nhiệt đới thường xuất hiện trùng với mùa gió mùa vào tháng 11 và 12, khi hai hệ thống thời tiết cùng mang lượng ẩm lớn tới một vùng hẹp, nguy cơ mưa cực đoan, lũ quét và sạt lở đất tăng vọt. Indonesia từng chứng kiến lũ lụt ảnh hưởng tới khoảng 1,5 triệu người, buộc khoảng 570.000 người phải rời bỏ nhà cửa, gần 300.000 người phải sơ tán, hơn 700 người thiệt mạng và hơn 400 người mất tích. Những con số này không chỉ nói về sức tàn phá của nước lũ, mà còn phơi bày các lỗ hổng trong chuẩn bị thiên tai: quy hoạch đô thị thiếu không gian thoát lũ, hệ thống cảnh báo và sơ tán hạn chế, và sự phụ thuộc quá lớn vào các giả định khí hậu cũ.
Các nước Đông Nam Á đang bước vào cuộc đua thích ứng với rủi ro khí hậu, nhưng điểm xuất phát rất khác nhau. Nhiều quốc gia vừa phải nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, cứu hộ, sơ tán, vừa bị trói buộc bởi hạn chế ngân sách, hạ tầng yếu và năng lực quản trị rủi ro chưa theo kịp tốc độ biến đổi khí hậu. Thật đáng nói là các hệ thống dự báo và quy hoạch hiện nay vẫn dựa nhiều vào mô hình quá khứ, trong khi môi trường khí hậu đã "không còn hoàn toàn giống" những gì chúng từng phản ánh. Chuẩn bị thiên tai vì thế không thể chỉ là mua thêm thiết bị hay xây thêm đê điều; đó phải là quá trình xem lại toàn bộ cách chúng ta quy hoạch đất đai, quản lý lưu vực sông, tổ chức đô thị, và bảo vệ những cộng đồng dễ tổn thương – từ người nghèo đô thị tới nông dân vùng hạ lưu.
Từ phản ứng sang chủ động: Chiến lược mới cho Đông Nam Á
Nếu có một bài học chung từ các dự báo bão 2026, đó là khu vực không còn xa xỉ thời gian để chờ xem thiên tai sẽ tệ đến đâu rồi mới ứng phó. Với dự báo bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông ít hơn trung bình nhưng vẫn đủ sức gây thiệt hại đáng kể, cùng một mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương được dự báo mạnh hơn 60% so với mức trung bình lịch sử, chiến lược hợp lý duy nhất là chuyển từ phản ứng sang chủ động. Điều này đòi hỏi các chính phủ phải coi thiên tai Đông Nam Á là một vấn đề phát triển, chứ không chỉ là nhiệm vụ cứu trợ khẩn cấp. Hệ thống cảnh báo sớm, bản đồ nguy cơ lũ, sạt lở, quy hoạch theo kịch bản khí hậu mới, bảo hiểm rủi ro thiên tai và đào tạo cộng đồng cần được đưa vào chương trình nghị sự như những khoản đầu tư bắt buộc, chứ không phải lựa chọn tùy tiện.
Việc chuẩn bị nguồn lực và phương án ứng phó trên diện rộng với mùa thiên tai sắp tới đã được giới chuyên môn coi là "thiết yếu". Nhưng chuẩn bị thiên tai hiệu quả không dừng ở cấp nhà nước; đó là trách nhiệm chia sẻ giữa chính quyền, doanh nghiệp và từng hộ gia đình. Các doanh nghiệp cần đánh giá lại rủi ro chuỗi cung ứng, sản xuất, năng lượng trong bối cảnh mùa mưa kết thúc sớm, xâm nhập mặn tăng và nắng nóng kéo dài. Người dân cần hiểu rằng mùa đông ấm với rét đậm, rét hại xuất hiện muộn không phải là tin vui đơn giản, mà là dấu hiệu cho thấy khí hậu đang trượt khỏi quỹ đạo quen thuộc. Cuối cùng, với những diễn biến thiên tai khó lường sắp tới, cuộc đua thích ứng không chỉ là cuộc đua với từng cơn bão, mà là cuộc đua với tốc độ thay đổi của khí hậu – và Đông Nam Á buộc phải tăng tốc nếu không muốn trả giá bằng những thảm họa tiếp theo.
