Quy mô lớn phải đi cùng thay đổi thực chất
Vùng nguyên liệu cà phê bền vững là khu vực sản xuất được tổ chức theo hướng thích ứng khí hậu, sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm phát thải và có dữ liệu minh bạch để truy xuất nguồn gốc. Đây là nền tảng để Lâm Đồng nâng chất lượng cà phê lẫn khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu.
Sáng 10/11, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cùng Văn phòng đại diện Stichting IDH tại Việt Nam ký bản ghi nhớ hợp tác xây dựng vùng nguyên liệu giai đoạn 2026–2030, với quy mô dự kiến khoảng 250.000 ha. Con số này tạo ra một tham vọng đáng kể, nhưng diện tích tự nó không chứng minh được tính bền vững. Giá trị của kế hoạch sẽ phụ thuộc vào việc nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp có cùng chuyển đổi phương thức sản xuất hay không.
Chương trình đặt mục tiêu nâng năng suất, chất lượng cà phê và thu nhập người trồng. Vì vậy, cần đánh giá tiến độ bằng kết quả tại vườn và lợi ích trong chuỗi tiêu thụ, thay vì chỉ đếm diện tích được đưa vào vùng nguyên liệu.
Sản xuất xanh cần hỗ trợ đến tận nông hộ
Hướng đi xanh trong kế hoạch không dừng ở một nhãn hiệu. Các biện pháp được nêu gồm canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu, tiết kiệm và sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời bảo vệ và phục hồi tài nguyên rừng. Đây là những thay đổi có ý nghĩa, nhưng cũng đòi hỏi hướng dẫn kỹ thuật phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế.
Để có cà phê giảm phát thải, người trồng cần được hỗ trợ về sử dụng nước và vật tư hợp lý, kỹ thuật trồng xen, cải thiện chất lượng sản phẩm và bảo vệ cảnh quan. Nếu trách nhiệm chuyển đổi đặt lên nông dân mà thiếu tư vấn và liên kết tiêu thụ, mục tiêu xanh dễ trở thành yêu cầu trên giấy.
Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đề nghị rà soát hiện trạng, chọn địa bàn ưu tiên, xác định nhu cầu của nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; đồng thời kế thừa chương trình sẵn có để tránh trùng lặp. Cách làm này cần được biến thành hỗ trợ cụ thể, để người sản xuất thấy rõ lợi ích khi tham gia.
Dữ liệu truy xuất là điều kiện vào thị trường
Với cà phê xuất khẩu, truy xuất nguồn gốc ngày càng gắn chặt với khả năng chứng minh sản phẩm đến từ đâu và được sản xuất như thế nào. Vì vậy, chuẩn hóa và số hóa dữ liệu vùng trồng là một phần cốt lõi của kế hoạch, không phải hạng mục phụ trợ. Chương trình đặt mục tiêu đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).
Stichting IDH sẽ hỗ trợ tăng năng lực quản lý vùng trồng và xây dựng, hoàn thiện hệ thống dữ liệu. Sau khi hoàn thành, mã nguồn, dữ liệu và quyền quản trị sẽ được bàn giao cho Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh quản lý, vận hành lâu dài. Việc bàn giao là điểm đáng chú ý: hệ thống chỉ có giá trị nếu địa phương duy trì được dữ liệu chính xác, cập nhật và có thể sử dụng trong thực tế.
Bản ghi nhớ mới là bước khởi đầu. Hai bên cần sớm lập kế hoạch tổng thể giai đoạn 2026–2030 và kế hoạch hằng năm, gắn dữ liệu với tổ chức sản xuất, năng lực hợp tác xã và liên kết tiêu thụ. Nếu làm được điều đó, quy mô 250.000 ha có thể trở thành nền tảng cho ngành cà phê bền vững; nếu không, khoảng cách giữa tiêu chuẩn xuất khẩu và khả năng đáp ứng của nông hộ vẫn sẽ còn.
