Nghịch lý giá cà phê xuất khẩu: Bán nhiều mà thu ít
Giá cà phê xuất khẩu là mức giá bình quân mà doanh nghiệp thu được trên mỗi tấn cà phê bán ra thị trường quốc tế, phản ánh không chỉ biến động cung cầu mà còn cả chất lượng sản phẩm, cấu trúc chuỗi giá trị và năng lực thương lượng của ngành cà phê trong bối cảnh thị trường cà phê toàn cầu biến động mạnh. Trong 9 tháng, Việt Nam xuất khẩu 1,4 triệu tấn cà phê, tăng 15,4% so với cùng kỳ, nhưng kim ngạch chỉ đạt 6,54 tỷ USD và giảm 7,3%. Nói cách khác, nông dân và doanh nghiệp làm nhiều hơn nhưng tiền về ít hơn – một nghịch lý phản ánh điểm yếu cố hữu: quá phụ thuộc vào khối lượng và giá thô. Giá cà phê xuất khẩu bình quân giảm gần 20% đã trở thành lực cản lớn, kéo toàn ngành bước vào giai đoạn “chạy nhanh mà vẫn tụt lại” trên bản đồ thị trường cà phê toàn cầu.
Áp lực từ thị trường cà phê toàn cầu: Khi nguồn cung phình to
Gốc rễ của kim ngạch cà phê giảm nằm ở bức tranh thị trường cà phê toàn cầu. Sau gần 3 năm giá ở mức cao, nông dân nhiều nước tăng đầu tư chăm sóc vườn, mở rộng diện tích, đẩy năng suất lên, khiến nguồn cung quay lại thế dư thừa và ép giá đi xuống. Sản lượng cà phê toàn cầu niên vụ 2025-2026 được Bộ Nông nghiệp Mỹ ước khoảng 178,8 triệu bao loại 60 kg và dự kiến tăng lên 189,7 triệu bao trong niên vụ 2026-2027, tương đương tăng thêm 6%. Brazil một mình được dự báo gần 72 triệu bao. Khi cả thế giới cùng tăng sản lượng, cà phê Việt Nam – vốn lệ thuộc vào xuất khẩu thô – khó tránh khỏi bị cuốn vào vòng xoáy giảm giá. Lượng bán ra tăng chỉ đủ bù một phần, không thể bù hết mức giảm gần 20% giá xuất khẩu bình quân nên kim ngạch cà phê giảm là kết cục đã được báo trước.
Từ bán thô sang bán chất: Hướng đi của cà phê Arabica Việt Nam
Trong bối cảnh giá cà phê xuất khẩu lao dốc, chiến lược chỉ tăng sản lượng là con đường cụt. Điểm sáng hiếm hoi là cà phê chế biến, khi kim ngạch nhóm này tăng và chiếm gần 20% tổng kim ngạch xuất khẩu nhờ nỗ lực đa dạng sản phẩm. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng giá trị nằm ở khâu chế biến và phân khúc cao cấp, không phải ở khối lượng. Câu chuyện của cà phê Arabica Việt Nam cho thấy một hướng đi khác: thay vì bán hạt thô ngắn hạn, doanh nghiệp tìm cách gắn mình vào chuỗi giá trị dài hạn của những thị trường khó tính hơn.
HGI và cú bắt tay vào thị trường cao cấp Trung Quốc
Thay vì chấp nhận bán rẻ, HGI – đơn vị thành viên của một tập đoàn lớn – chọn con đường hợp tác sâu với nhà rang xay đặc sản. Tại Thượng Hải, HGI do ông Đoàn Nguyên Đức đại diện đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác dài hạn với doanh nghiệp MQ Coffee về chuỗi cung ứng cà phê Arabica trong 5 năm. Thỏa thuận đặt mục tiêu hoàn tất khoảng 1.000 tấn trong niên vụ 2026-2027 và hướng tới 5.000 tấn cho các niên vụ tiếp theo, với quy chuẩn sản xuất, sơ chế, phân loại, đóng gói và truy xuất nguồn gốc do hai bên thống nhất. Đây là cách tăng giá trị bằng chất lượng ổn định và câu chuyện nguồn gốc, hướng tới thị trường cao cấp thay vì bán đại trà. Doanh nghiệp này còn đặt kế hoạch mở rộng vùng cà phê Arabica ở Nam Lào và Tây Nguyên, phấn đấu đạt hơn 6.300 ha tại Lào vào năm 2028 và tổng 20.000 ha Arabica, Robusta trong khu vực.
Gia Lai siết chất lượng để giữ cửa EU và nâng giá trị
Không chỉ doanh nghiệp, chính quyền địa phương cũng phải thay đổi cách làm nếu muốn thoát cảnh kim ngạch cà phê giảm. Gia Lai – một tỉnh trụ cột về xuất khẩu nông sản – đang đặt cược tương lai vào chất lượng. Ngày 29.9, tỉnh ban hành kế hoạch kiểm soát có trọng tâm các nguy cơ mất an toàn thực phẩm đối với nông sản xuất khẩu sang EU, ưu tiên cà phê và chanh dây. Năm 2026, tỉnh sẽ giám sát 20 mẫu cà phê, tập trung ở vùng có mã số vùng trồng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và gắn với sơ chế, chế biến, kiểm tra nitrat, kim loại nặng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là “vé vào cửa” cho xuất khẩu nông sản Gia Lai, giúp duy trì uy tín, mở rộng thị trường EU và dần dịch chuyển từ xuất khẩu số lượng sang khai thác tối đa giá trị mỗi tấn cà phê.
Kết luận: Cần một chiến lược vượt khỏi cái bẫy giá rẻ
Nghịch lý giá cà phê xuất khẩu giảm gần 20% dù sản lượng tăng 15,4% cho thấy ngành đang mắc kẹt trong cái bẫy giá rẻ và phụ thuộc vào thị trường cà phê toàn cầu. Khi nguồn cung thế giới tiếp tục tăng, trông chờ giá quay lại đỉnh cũ là ảo vọng. Lối thoát không nằm ở việc ép nông dân trồng nhiều hơn mà ở chỗ nâng chất lượng, tăng tỷ trọng cà phê chế biến, phát triển các chuỗi hợp tác dài hạn như HGI với MQ Coffee và tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn an toàn như Gia Lai đang làm. Nếu ngành tiếp tục xem kim ngạch cà phê như trò chơi khối lượng, câu chuyện “bán nhiều mà thu ít” sẽ còn lặp lại. Ngược lại, khi mỗi hạt cà phê mang thêm câu chuyện, tiêu chuẩn và giá trị gia tăng, kim ngạch sẽ phản ánh đúng công sức của người trồng và doanh nghiệp.
