OCOP: tấm vé vào thị trường, không phải bảo hiểm thành công
Sản phẩm OCOP là những hàng hóa, dịch vụ đặc trưng của mỗi địa phương được chuẩn hóa về chất lượng, nguồn gốc, bao bì và câu chuyện bản địa, được đánh giá, xếp hạng theo hệ thống sao để làm căn cứ hỗ trợ phát triển sản xuất, chế biến nông sản, thương mại và xây dựng thương hiệu ở nông thôn.
Sau 8 năm triển khai, chương trình Mỗi xã một sản phẩm đã lan rộng, góp phần phát triển kinh tế nông thôn và tạo ra hàng nghìn sản phẩm OCOP các cấp. Nhưng coi OCOP như “bảo hiểm đầu ra” là một ảo tưởng nguy hiểm. Câu chuyện mật ong Cúc Phương cho thấy điều đó: mỗi năm hợp tác xã thu khoảng 30 tấn mật ong, tổng sản lượng toàn xã 40-50 tấn, sản phẩm đã có chứng nhận 4 sao, bao bì và thương hiệu nhưng vẫn đối mặt bài toán thị trường nếu thiếu kênh phân phối ổn định. OCOP, nói thẳng, mới chỉ là tấm vé vào sân chơi; thắng hay thua phụ thuộc vào cách tối ưu quy trình, kiểm soát chất lượng và chinh phục người mua.
Giá trị OCOP chỉ được hiện thực hóa khi sản phẩm được bán đều đặn, tạo sinh kế cho người dân và được người tiêu dùng chủ động tìm mua. Điều này buộc các chủ thể phải coi sao OCOP là điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơn, thay vì là đích đến cuối cùng.
Đổi mới sản xuất, chuẩn hóa chất lượng: nền móng để nâng giá trị nông sản
Nếu không thay đổi cách làm, sản phẩm OCOP rất dễ mắc kẹt ở dạng hàng hóa thô, giá trị gia tăng thấp. Tại xã Ia Băng (Gia Lai), Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Hàm Rồng là ví dụ điển hình khi chuyển từ bán nông sản thô sang phát triển cà phê chất lượng cao. Họ hướng dẫn nông dân thu hoạch khi quả chín, chú trọng phân loại, sơ chế, bảo quản và đầu tư máy móc để chuẩn hóa quy trình chế biến nông sản, bảo đảm chất lượng đồng đều.
Nhờ đổi mới, doanh thu hợp tác xã tăng từ khoảng 1,5 tỷ đồng năm 2024 lên 5,5 tỷ đồng năm 2025; riêng 6 tháng đầu năm 2026 đã đạt khoảng 12 tỷ đồng. Đây là con số cho thấy sức bật khi nông sản được nâng cấp từ nguyên liệu sang sản phẩm có tiêu chuẩn. Năm 2024, cà phê KRS COFFEE được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao, trở thành động lực để đơn vị tiếp tục đầu tư thiết bị, hoàn thiện quy trình và nâng giá trị thương hiệu.
Tại Ea Ktur, hộ kinh doanh Cà phê Tân Bình cũng chọn con đường chế biến sâu và xây dựng thương hiệu thay vì bán cà phê nhân, sản phẩm nhanh chóng đạt OCOP 3 sao và mở thêm cơ hội quảng bá, tiếp cận người tiêu dùng. Ở quy mô lớn hơn, doanh nghiệp Minh Anh Green Food chế biến nông sản thành các sản phẩm dinh dưỡng như mắc ca, bánh gạo lứt, hạt điều rang muối, với doanh thu khoảng 20 tỷ đồng/năm. Việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình gắn với sản phẩm OCOP đang mở ra hướng đi bền vững cho kinh tế nông thôn Gia Lai, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương và cải thiện đời sống người dân.
Truy xuất nguồn gốc và dữ liệu minh bạch: nền tảng niềm tin và định vị cao cấp
Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, câu hỏi không còn là “có OCOP hay không” mà là “sản phẩm có minh bạch đến đâu”. Chất lượng là điều kiện tiên quyết, nhưng để xây dựng thương hiệu bền vững, sản phẩm cần câu chuyện rõ ràng, nguồn gốc minh bạch và hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy.
Tại Ea Ktur, chính quyền phối hợp doanh nghiệp, hợp tác xã thiết lập 35 mã vùng trồng với hơn 650 ha, đồng thời triển khai mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật; đó là “ngôn ngữ dữ liệu” để nói với thị trường rằng nông sản địa phương có thể kiểm chứng được từ vườn đến bàn. Địa phương cũng khuyến khích người dân chuyển đổi phương thức sản xuất, tăng cường liên kết, chú trọng chất lượng, bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Xuân Lộc cũng cho thấy một thực tế: giá trị OCOP không nằm ở số sao, mà ở chỗ nó buộc người dân chuẩn hóa quy trình, quan tâm hơn đến bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và xây dựng phương án kinh doanh. Khi dữ liệu sản xuất được ghi chép, mã hóa và công khai, người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn cho sự an tâm – đó là cách nâng giá trị nông sản bằng niềm tin, chứ không chỉ bằng bao bì đẹp.
Kể chuyện, gắn vùng nguyên liệu: cách các làng quê biến đặc sản thành sinh kế bền vững
Những mô hình OCOP thành công đều có điểm chung: không bán sản phẩm vô danh, mà bán câu chuyện gắn với vùng đất và con người. Ở vùng giáp ranh Vườn quốc gia Cúc Phương, nghề nuôi ong phát triển nhờ hệ sinh thái hoa rừng phong phú, tạo nên hương vị đặc trưng cho mật ong Cúc Phương. Hợp tác xã được thành lập năm 2021 với hơn 40 thành viên, vừa thu mua, chế biến, đóng gói, vừa quảng bá sản phẩm, tham gia hội chợ, kết nối cung cầu và dần tiếp cận kênh bán hàng trực tuyến.
Ở làng Ngơm Thung, đồng bào Jrai duy trì nghề đan đát, cải tiến mẫu mã gùi, mô hình nhà rông để phù hợp thị trường; sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao năm 2023, tạo thêm thu nhập cho hơn 200 hộ dân và góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống. Tại Xuân Lộc, bánh đa Bà 9 được công nhận OCOP 3 sao năm 2023, giúp sản lượng tiêu thụ tăng, đầu ra ổn định và tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương.
Cam chanh Khe Giao của gia đình anh Thái Hữu Quốc là minh chứng rõ ràng: sau khi được công nhận OCOP 3 sao năm 2023, giá trị sản phẩm tăng khoảng 30%, vụ cam vừa qua đạt sản lượng khoảng 30 tấn, mang lại nguồn thu khoảng 400 triệu đồng. Từ những sản phẩm đặc trưng, OCOP đang mở thêm hướng phát triển kinh tế cho người dân Xuân Lộc. Điểm mấu chốt là họ gắn chặt vùng nguyên liệu, câu chuyện gia đình, bản sắc địa phương với chiến lược xây dựng thương hiệu, thay vì chỉ treo biển “sản phẩm OCOP”.
Từ sao OCOP đến thương hiệu mạnh: chiến lược cho giai đoạn tiếp theo
Khi số lượng sản phẩm OCOP tăng nhanh, cuộc chơi chuyển từ “ai có sao” sang “ai giữ được khách hàng lâu hơn”. Điều này đòi hỏi chiến lược rõ ràng: tối ưu sản xuất, đầu tư chế biến nông sản, minh bạch truy xuất, kể chuyện thương hiệu và mở rộng kênh bán hàng. Nhiều địa phương đã nhìn ra điều này. Trong năm 2026, tỉnh dự kiến tổ chức, tham gia nhiều chương trình, hội chợ, tuần lễ thương mại để mở rộng mạng lưới phân phối, thị trường ngoài tỉnh, gắn xúc tiến thương mại với du lịch.
Ở Ia Băng, bí thư Đảng ủy xã cho biết địa phương sẽ tiếp tục khuyến khích ứng dụng khoa học kỹ thuật, đồng thời hướng dẫn các chủ thể hoàn thiện thủ tục để đăng ký đánh giá, phân hạng OCOP 4 sao cho cà phê KRS COFFEE và sản phẩm đan đát, mô hình nhà rông trong năm 2027. Xuân Lộc đặt mục tiêu duy trì, nâng cao chất lượng các sản phẩm OCOP hiện có, đồng thời xây dựng thêm sản phẩm lúa hữu cơ và hỗ trợ nâng hạng sao cho sản phẩm hương trầm.
Tuy nhiên, nếu chỉ chạy theo số sao mà bỏ quên chiến lược kinh doanh, mọi nỗ lực sẽ quay lại vòng lặp cũ: có chứng nhận nhưng thiếu thị trường. Từ thực tế sản xuất, có thể thấy giá trị OCOP không nằm ở tấm giấy công nhận, mà ở việc nó tạo động lực để người dân chuẩn hóa quy trình, quan tâm đến bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và xây dựng phương án kinh doanh bền vững. Việc tiếp tục nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ không chỉ gia tăng giá trị nông sản, sản phẩm truyền thống mà còn tạo động lực để các cơ sở sản xuất phát triển, nâng thu nhập và thúc đẩy kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.
