Miễn phí sách giáo khoa: Ý nghĩa lớn, khoảng cách triển khai càng lớn
Chính sách miễn phí sách giáo khoa là chủ trương dùng ngân sách để cung cấp sách cho học sinh thuộc diện khó khăn thông qua phát hoặc cho mượn, nhằm giảm gánh nặng chi phí đầu năm học, tạo điều kiện học tập bình đẳng và hạn chế lãng phí sách giáo khoa trong hệ thống trường học công lập và tư thục. Đây là một bước mở rộng đáng kể của chính sách học sinh khó khăn, không chỉ hỗ trợ học phí mà còn trực tiếp can thiệp vào khoản chi sách – thứ nhiều gia đình nghèo luôn phải cân nhắc, thậm chí hy sinh nhu cầu thiết yếu khác để mua cho đủ cho con.
Tại Cần Thơ, Sở Giáo dục và Đào tạo đã ban hành công văn hướng dẫn về học phí, miễn phí sách giáo khoa và các khoản thu năm học mới. Thành phố ưu tiên miễn phí sách giáo khoa cho học sinh thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và học sinh có hoàn cảnh khó khăn tại 38 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là tín hiệu tích cực: chính sách đi đúng địa chỉ, chạm đến nhóm hộ nghèo cận nghèo và những gia đình yếu thế ở vùng sâu, vùng dân tộc. Nhưng khi đi vào thực tế, hiệu quả không chỉ nằm ở việc có sách, mà nằm ở thời điểm và cách người dân được biết về quyền lợi của mình.
Thông báo muộn: Khi phụ huynh mua sách trước chính sách
Điểm nghẽn lớn nhất của chính sách miễn phí sách giáo khoa hiện nay không nằm ở chủ trương, mà ở tốc độ và cách thức thông tin đến phụ huynh. Tại một đô thị lớn, từ năm học 2026-2027, chính sách miễn phí sách giáo khoa được triển khai theo hình thức mượn – trả cho học sinh ở các cơ sở giáo dục công lập và tư thục, áp dụng cho chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên và xóa mù chữ. Ngân sách nhà nước mua sách, trường cho học sinh mượn tại thư viện và thu hồi để tái sử dụng. Về lý thuyết, đây là mô hình bền vững, giúp sách được dùng nhiều lần, giảm áp lực ngân sách và bảo vệ môi trường.
Nhưng thực tế, khi năm học mới cận kề, nhiều phụ huynh đã chủ động mua sách giáo khoa từ sớm cho con. Một phụ huynh có hai con vào lớp 8 và 9 chia sẻ, gia đình đã mua đủ sách hơn một tháng trước để con chuẩn bị cho năm học. Đây không phải ngoại lệ: một hiệu trưởng cho biết đến thời điểm khảo sát, trường chưa ghi nhận phụ huynh đăng ký mượn sách vì phần lớn đã tự mua từ trước. Câu chuyện cho thấy một nghịch lý: miễn phí sách giáo khoa tồn tại trên giấy, nhưng thông báo muộn khiến phụ huynh mua sách xong mới biết mình có thể mượn miễn phí. Ngân sách chi ra, sách tồn kho, trong khi người dân không giảm được chi phí đầu năm học.
Khi chính sách hướng tới học sinh khó khăn nhưng thông tin không "ưu tiên"
Ở Cần Thơ, cùng với miễn phí sách giáo khoa, thành phố còn triển khai chính sách hỗ trợ chi phí học tập cho các đối tượng mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo với mức 150.000 đồng/học sinh/tháng, tối đa 9 tháng/năm học, chi trả 2 lần vào đầu các học kỳ. Đây là bộ đôi chính sách học sinh khó khăn, nhằm giảm chi phí học tập ở cả tiền mặt lẫn hiện vật. Tuy nhiên, nếu danh sách được lập và phê duyệt sau khi năm học đã bắt đầu, thông tin đến phụ huynh chậm, cơ hội giảm gánh nặng tài chính đầu năm bị bỏ lỡ. Hộ nghèo cận nghèo – nhóm dễ bị tổn thương nhất – lại phải xoay xở tiền mua sách trước khi chính sách phát huy tác dụng.
Ở nơi triển khai hình thức mượn – trả, miễn phí sách giáo khoa được đánh giá là "chính sách mang ý nghĩa nhân văn, góp phần chia sẻ chi phí học tập với các gia đình, tạo điều kiện thuận lợi nhất để người học an tâm học tập". Thành phố cho phép mua sắm dự phòng tối đa 10% tổng số sách hiện có để đón lượng học sinh tăng đột biến trong năm. Về lộ trình, các cơ sở giáo dục được yêu cầu rà soát quy mô học sinh, đề xuất nhu cầu để Sở trình Ủy ban phê duyệt dự báo nhu cầu sách giáo khoa trước ngày 30/10 hằng năm, và giai đoạn 2027-2029 sẽ tiếp tục khảo sát, tái sử dụng, bổ sung để tiến tới miễn phí sách cho toàn bộ học sinh. Cách làm khá bài bản, nhưng khâu thông tin đến phụ huynh vẫn chưa được đặt ngang hàng với khâu dự toán ngân sách.
Phụ huynh cần làm gì để không "mua lại quyền miễn phí"?
Trong bối cảnh thông báo còn chậm, phụ huynh không nên chỉ chờ nhà trường mà cần chủ động để tận dụng tối đa chính sách miễn phí sách giáo khoa. Thứ nhất, với các hộ nghèo cận nghèo và gia đình có hoàn cảnh khó khăn, việc xác nhận đối tượng chính sách cần được chuẩn bị ngay khi có thông tin về danh sách, tránh bị bỏ sót khi trường lập hồ sơ miễn học phí, hỗ trợ chi phí học tập. Thứ hai, thay vì vội vàng mua sách theo thói quen mỗi dịp hè, phụ huynh nên hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm, văn phòng trường hoặc thư viện về kế hoạch mượn sách, thời điểm phát sách, và xem con có thuộc diện được miễn phí hay không.
Ngoài ra, phụ huynh có thể chọn mua dần các cuốn bổ trợ, trong khi chờ thông tin chính thức về sách giáo khoa được cấp hoặc cho mượn. Việc này giúp giảm rủi ro mua trùng, nhất là ở nơi sách do nhà trường mua từ ngân sách và tổ chức mượn – trả tại thư viện. Khi nhà trường tổ chức cho học sinh mượn sách đầu năm hoặc đầu mỗi học kỳ, phụ huynh cần nhắc con bảo quản sách cẩn thận, vì sách hư hỏng do nguyên nhân chủ quan sẽ phải bồi hoàn theo giá trị sử dụng còn lại. Sự chủ động không chỉ bảo vệ quyền lợi gia đình, mà còn gửi tín hiệu ngược về phía nhà trường rằng công tác thông tin cần rõ ràng và sớm hơn.
Kết luận: Chính sách tốt cần được "kể" đúng lúc và đúng người
Nhìn từ Cần Thơ đến đô thị lớn đang triển khai mượn – trả, có thể thấy chính sách miễn phí sách giáo khoa đang đi đúng hướng: tập trung vào học sinh khó khăn, hộ nghèo cận nghèo ở 38 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời mở rộng dần tới toàn bộ học sinh theo lộ trình. Ngân sách không chỉ chi cho sách mà còn cho khoản hỗ trợ chi phí học tập định kỳ. Tuy vậy, khi phụ huynh mua sách xong mới biết có thể mượn miễn phí, bản thân chính sách bị mất đi phần ý nghĩa giảm chi phí đầu năm.
Một chính sách nhân văn chỉ phát huy hết giá trị nếu đối tượng thụ hưởng hiểu rõ, biết cách tiếp cận và được thông tin kịp thời. Nhà trường và cơ quan quản lý đã có kế hoạch dự toán, mua sắm, đấu thầu; bước còn thiếu là một lịch thông tin rõ ràng, có thể dự đoán được đối với phụ huynh. Về phía gia đình, thay vì mặc định phải tự gánh toàn bộ chi phí sách giáo khoa, việc hỏi sớm, đăng ký sớm và phối hợp chặt chẽ với trường sẽ giúp tránh tình trạng "mua lại quyền miễn phí". Khi hai phía cùng chủ động, miễn phí sách giáo khoa mới thực sự trở thành điểm tựa tài chính cho những gia đình khó khăn, thay vì chỉ là dòng chữ đẹp trong văn bản.
