Sách giáo khoa miễn phí Huế: Một chủ trương đúng đang bị chậm nhịp
Sách giáo khoa miễn phí Huế là chính sách giáo dục Huế dùng ngân sách nhà nước để mua sách giáo khoa năm 2026 và các năm tiếp theo, hình thành tài sản công được quản lý tại thư viện trường, cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 mượn – trả hằng năm, nhằm giảm gánh nặng chi phí cho gia đình và bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục bình đẳng cho mọi học sinh trên địa bàn thành phố. Năm học 2026-2027 đã khai giảng gần một tuần, nhưng sách giáo khoa miễn phí theo chính sách mới vẫn chưa được cấp đến tay học sinh Huế, khiến không ít phụ huynh và nhà trường lúng túng. Thay vì trở thành điểm sáng trong triển khai chính sách giáo dục, Huế đang cho thấy khoảng cách khá lớn giữa tuyên bố mạnh mẽ và thực tế tổ chức thực hiện.
Điều đáng nói là chủ trương này không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ tài chính; nó còn thể hiện tham vọng xây dựng một mô hình triển khai chính sách giáo dục bài bản: sách được mua bằng ngân sách, giao cho các cơ sở giáo dục quản lý, cấp phát theo hình thức mượn – trả hằng năm thông qua hệ thống thư viện. Tổng kinh phí dự kiến thực hiện lên đến khoảng 52,8 tỉ đồng – một con số cho thấy mức độ ưu tiên của thành phố dành cho giáo dục. Tuy nhiên, khi tuần lễ đầu tiên của năm học trôi qua trong tình trạng thiếu sách, câu hỏi không thể né tránh là: vì sao một chính sách được chuẩn bị từ giữa tháng 7 lại khởi động chậm đến vậy, và ai đang gánh hậu quả của sự chậm trễ này?
Đấu thầu, rà soát và tạm hoãn: Những bước đi khiến chính sách "khựng" lại
Theo lộ trình ban đầu, Sở GD-ĐT đã chủ trì phối hợp với Sở Tài chính và các đơn vị liên quan để xây dựng dự toán, triển khai chính sách và thống kê nhu cầu sách giáo khoa miễn phí Huế, làm cơ sở tổ chức đấu thầu. Đợt thống kê đầu cho thấy nhu cầu đăng ký 133.734 bộ sách với tổng kinh phí ước tính khoảng 28,2 tỉ đồng. Đây là con số lớn, cho thấy sự kỳ vọng của phụ huynh vào chính sách. Nhưng chỉ trước thềm năm học, một đợt rà soát lại đã khiến mọi tính toán đảo chiều: nhu cầu giảm mạnh, xuống mức kinh phí khoảng 12,3 tỉ đồng do nhiều phụ huynh chủ động tự mua sách cho con.
Sự thay đổi nhu cầu khiến quy trình đấu thầu trở nên trắc trở. Theo lời giải thích của ông Phạm Bá Thành tại cuộc họp báo ngày 9.9, đợt đấu thầu đầu tiên ngày 29.8 không có bất kỳ đơn vị cung cấp nào tham gia. Trong khi đó, kế hoạch đấu thầu lại phải lùi đến ngày 19.9, đồng nghĩa việc cung cấp sách giáo khoa năm 2026 cho học sinh còn thiếu sẽ chậm ít nhất 10 ngày đến 2 tuần kể từ khi năm học bắt đầu. Một phát biểu có thể trích dẫn ở đây là: "Đợt đấu thầu lần thứ nhất theo kế hoạch không có đơn vị cung cấp sách giáo khoa nào tham gia", cho thấy sự đứt gãy ngay ở mắt xích thị trường cung ứng. Đáng chú ý hơn, sau cuộc họp Thường trực Thành ủy ngày 10.9, thành phố không chỉ điều chỉnh lộ trình mà còn đi đến quyết định mạnh là tạm hoãn triển khai đồng loạt chính sách sách giáo khoa miễn phí.
Tác động thực tế: 21% học sinh thiếu sách và gánh nặng cho nhà trường
Trong khi các quyết định tạm hoãn và điều chỉnh triển khai chính sách giáo dục Huế được giải thích bằng ngôn ngữ quản lý ngân sách, thực tế ở lớp học lại phản ánh một câu chuyện khác. Dù nhiều phụ huynh đã chủ động mua sách cho con em, vẫn còn 21% học sinh có nhu cầu chưa nhận được sách giáo khoa. Đây không phải là một tỷ lệ nhỏ, nhất là khi các em bước vào năm học mới bằng tâm thế “chờ sách” thay vì tập trung vào bài vở. Các trường buộc phải xoay xở: gần như không trường nào muốn chậm tiến độ giảng dạy, nhưng khi sách giáo khoa năm 2026 chưa đến đầy đủ, việc giữ chất lượng dạy học là thách thức không nhỏ.
Để đối phó, Sở GD-ĐT đã họp với tất cả các trường ngày 3.9, hướng dẫn chi tiết cách bảo đảm việc dạy học diễn ra bình thường, đồng thời yêu cầu khai thác kho dữ liệu số do Bộ GD-ĐT cung cấp để phục vụ giảng dạy. Theo định hướng mới, các trường phải sử dụng thư viện, sách dùng chung, tài liệu số và sách giáo khoa điện tử để không gián đoạn việc học. Về mặt chính sách giáo dục Huế, đây là giải pháp tình thế, cho thấy nỗ lực không để học sinh bị bỏ lại. Nhưng về mặt cảm nhận của phụ huynh, nhiều người sẽ khó tránh khỏi cảm giác rằng thành phố đã “nói nhanh, làm chậm”: chủ trương miễn phí được công bố rộng rãi, rồi khi đến thời điểm thực hiện thì học sinh vẫn phải tự xoay với sách mượn, sách photo hoặc thiết bị học trực tuyến.
Lý do hoãn và câu hỏi về hiệu quả sử dụng ngân sách
Lập luận chính thức cho việc điều chỉnh lộ trình triển khai chính sách giáo dục ở Huế xoay quanh bài toán hiệu quả ngân sách. Cùng thời điểm địa phương chuẩn bị mua sách, Bộ GD-ĐT đang rà soát, điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và nghiên cứu xây dựng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc. Trong bối cảnh đó, Thường trực Thành ủy Huế ngày 10.9 đã thống nhất hoãn việc đầu tư lớn vào sách giáo khoa theo chính sách miễn phí, vì lo ngại rủi ro lãng phí: có thể phải bỏ ra tới 52,8 tỉ đồng để mua tài sản mà thời gian sử dụng thực tế lại ngắn, nếu chương trình và sách thay đổi sớm.
Theo quyết định mới, thành phố đã chính thức tạm dừng gói mua sách 12,3 tỉ đồng và chuyển sang giải pháp linh hoạt hơn: phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam bảo đảm nguồn sách tại các đơn vị phân phối trong thành phố, để phụ huynh và học sinh mua khi có nhu cầu. Đồng thời, các nhóm học sinh khó khăn – hộ nghèo, cận nghèo, vùng đặc biệt khó khăn, miền núi – vẫn được hỗ trợ sách giáo khoa miễn phí từ Quỹ vì người nghèo và các nguồn vận động xã hội hợp pháp. Thành phố khẳng định việc điều chỉnh cách triển khai không làm thay đổi mục tiêu bảo đảm quyền học tập của học sinh, và sẽ xem xét đầu tư lại khi Bộ GD-ĐT công bố lộ trình điều chỉnh chương trình và sách giáo khoa. Dù vậy, không thể phủ nhận rằng việc hoãn chính sách đã làm suy yếu kỳ vọng ban đầu của người dân về một bước tiến rõ rệt trong miễn phí sách giáo khoa Huế.
Kết luận: Chính sách tốt cần lộ trình rõ ràng, không thể “vừa làm vừa dừng”
Nhìn lại toàn bộ diễn biến, có thể thấy sách giáo khoa miễn phí Huế là một chủ trương đúng, nhưng bước đi triển khai chính sách giáo dục lại thiếu sự nhất quán và chuẩn bị dự phòng. Từ thống kê nhu cầu biến động mạnh, đấu thầu không có nhà cung cấp tham gia, đến quyết định tạm dừng mua sách và chuyển sang hỗ trợ linh hoạt, hệ thống chính sách đã gửi tín hiệu lẫn lộn tới phụ huynh và nhà trường. Khi 21% học sinh còn thiếu sách và phải phụ thuộc vào thư viện, sách chung hoặc tài liệu số, thông điệp về bình đẳng trong tiếp cận học liệu trở nên khó thuyết phục.
Nếu muốn chính sách miễn phí sách giáo khoa năm 2026 thực sự trở thành điểm tựa cho học sinh Huế, thành phố cần làm rõ hơn hai điều. Thứ nhất, phải có lộ trình công khai, gắn với mốc thời gian rõ ràng để phụ huynh biết mình có thể trông chờ vào gì trong từng năm học. Thứ hai, cần tính đến các kịch bản thay đổi chương trình, sách giáo khoa mới mà vẫn bảo đảm được quyền lợi hiện tại của học sinh, tránh tâm lý “hoãn cho chắc” mỗi khi có điều chỉnh từ trung ương. Đầu tư cho sách giáo khoa không chỉ là chuyện tài chính, mà còn là phép thử về năng lực tổ chức và cam kết của chính sách giáo dục Huế đối với thế hệ học sinh đang cắp sách đến trường.
