Học thật, thi thật: Không chỉ là khẩu hiệu mà là cách đánh giá lại toàn bộ hệ thống
“Học thật, thi thật” là yêu cầu xây dựng một nền tảng giáo dục thực chất, trong đó đánh giá năng lực học sinh dựa trên tiến bộ, khả năng vận dụng và phẩm chất thay vì chạy theo điểm số, thành tích bề nổi; nó đòi hỏi cải cách hệ thống thi cử, thay đổi phương pháp đánh giá toàn diện và một cách nhìn mới của xã hội về thế nào là thành công trong học tập. Trong bối cảnh trước thềm năm học 2026-2027, Bộ trưởng GD&ĐT Hoàng Minh Sơn tiếp tục đặt mục tiêu xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật” và yêu cầu các Sở GD&ĐT xác định thước đo chất lượng, hiệu quả, sự tiến bộ của người học. Trước đó, ngày 25/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu ngành Giáo dục đổi mới thực chất từ quản trị nhà trường đến thi, kiểm tra, đánh giá. Những chỉ đạo này cho thấy vấn đề không còn là có đổi mới hay không, mà là có dám đụng đến cơ chế đang nuôi dưỡng bệnh thành tích hay không.
Văn hóa thi cử lệch lạc: Điểm số đẹp đang che khuất năng lực thật
Hiện nay, chúng ta đang sống trong một văn hóa thi cử nơi điểm số và xếp hạng trở thành thước đo gần như duy nhất của giá trị học sinh. Khi người lớn liên tục hỏi “Con được mấy điểm?”, “Có được học sinh giỏi không?”, “Có đứng top không?”, trẻ dễ hiểu rằng giá trị của mình được quyết định bởi thành tích. Từ đó, việc học biến thành cuộc chạy đua đối phó, học để thi, học để làm đẹp học bạ, chứ không phải học để biết và để làm. Nếu học sinh vẫn học chủ yếu để lấy điểm, giáo viên chịu áp lực tạo ra những con số đẹp, nhà trường bị đánh giá bằng tỷ lệ khá, giỏi và thành tích thi đua, thì siết chặt một kỳ thi hay đổi phương thức tuyển sinh không thể giải quyết tận gốc. Văn hóa điểm số ấy không chỉ bóp méo việc đánh giá năng lực học sinh, mà còn tạo ra rào cản tâm lý: ai học trung bình, yếu sẽ mang mặc cảm, thay vì được hỗ trợ tiến bộ.
Gian lận, làm đẹp học bạ: Triệu chứng của một nền giáo dục bị bệnh thành tích
Khẩu hiệu “học thật, thi thật, nhân tài thật” đã được nhắc đi nhắc lại từ sau những vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT 2018 ở Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình. Nhưng đến nay, các vụ gian lận thi cử ở Tuyên Quang, Quảng Trị, cùng hiện tượng làm đẹp học bạ, vẫn cho thấy khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế. Một trong những yêu cầu đáng chú ý được đặt ra là phải kiên quyết chấn chỉnh bệnh thành tích, gian lận trong học tập và thi cử. Điều đáng nói là gian lận không chỉ xuất hiện trong những vụ việc lớn, mà còn âm thầm tích tụ từ vô số lần “nhẹ tay một chút” khi cho điểm, sửa nhận xét, tô hồng báo cáo. Theo các chuyên gia, không thể giải quyết bệnh thành tích chỉ bằng thay đổi hình thức đo lường nếu không xử lý động lực phía sau. Khi hiệu trưởng bị đánh giá chủ yếu qua tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ hoàn thành chương trình, giáo viên chịu áp lực vì học sinh chưa đạt, trường phải liên tục báo cáo chỉ tiêu thi đua, thì điểm số trung thực trở thành rủi ro hơn là trách nhiệm.
Từ xếp hạng bằng điểm số đến đánh giá toàn diện năng lực học sinh
Muốn cải cách hệ thống thi cử mà không tái sản xuất bất công, chúng ta phải thay đổi cách nhìn về đánh giá năng lực học sinh. Một điểm số chỉ có giá trị khi cách tạo ra điểm số đó đủ tin cậy; nếu cùng một con số nhưng chuẩn cho điểm khác nhau quá xa, việc dùng điểm để xếp hạng, cạnh tranh tuyển sinh sẽ rất bất công. Các chuyên gia đề xuất chuyển từ tư duy đếm số học sinh giỏi sang đo mức độ tiến bộ: thước đo quan trọng phải là học sinh đã tiến bộ thế nào, chứ không chỉ có bao nhiêu em ở nhóm học sinh giỏi. Chất lượng giáo dục nên được nhìn từ tiến bộ thực tế của học sinh, khả năng hỗ trợ học sinh yếu, môi trường giáo dục, tính trung thực trong quản lý và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Bản chất của học thật là người học có khả năng tự tư duy, tự diễn đạt kiến thức, ứng dụng vào tình huống thực tiễn và có năng lực tự học suốt đời. Một nền tảng giáo dục thực chất vì thế phải dùng phương pháp đánh giá toàn diện, gắn với đầu ra: "Trường nào đào tạo tốt, sản phẩm đầu ra tốt, học sinh có kiến thức, kỹ năng đáp ứng yêu cầu công việc mới là thước đo cuối cùng".
Đổi cách nghĩ của phụ huynh, xã hội: Điều kiện để cải cách thi cử bám rễ
Cải cách hệ thống thi cử sẽ không đi vào thực chất nếu phụ huynh và xã hội vẫn tôn thờ điểm số như biểu tượng duy nhất của thành công. Do đó, ngoài đội ngũ nhà giáo, cần làm cho phụ huynh thay đổi cách nhìn về mục tiêu, chất lượng giáo dục. Phụ huynh cần thấu hiểu: một đứa trẻ đạt điểm cao không đồng nghĩa với việc em đã thành công, và một đứa trẻ chưa đứng đầu lớp cũng không có nghĩa là thất bại. Theo một số chuyên gia, từ người dạy, người học đến phụ huynh phải hình thành thói quen không chấp nhận một kết quả nếu nó không phản ánh chất lượng thực. Khi xã hội chưa chấp nhận chất lượng thật, không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác; chống bệnh thành tích phải đi cùng thay đổi cách đánh giá và trách nhiệm giải trình của nhà trường, người quản lý. Yêu cầu quan trọng của năm học mới là tạo môi trường trong đó học sinh có động lực học để biết, để làm; giáo viên được quyền đánh giá đúng; nhà trường được nhìn nhận bằng chất lượng thực và người trung thực không bị thiệt. Muốn chấm dứt bệnh thành tích, cần một cơ chế trong đó nói thật không bị thiệt, làm thật không bị thua và làm giả không đem lại lợi ích. Khi đó, năng lực thật của học sinh mới được nhận diện và trân trọng đúng mức.
