Miễn phí sách giáo khoa: Chính sách chung nhưng lộ trình khác nhau
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách Nhà nước đầu tư mua sắm sách, trang bị cho thư viện trường học để học sinh mượn sử dụng trong năm học rồi hoàn trả, giúp giảm gánh nặng chi phí và tăng khả năng tái sử dụng tài liệu học tập cho toàn bộ hệ thống giáo dục phổ thông trên cả nước. Thông điệp cốt lõi ở đây khá rõ: sách học sinh miễn phí không còn là câu chuyện hỗ trợ nhỏ lẻ, mà đang trở thành một trụ cột trong chính sách giáo dục 2027 và các năm tiếp theo. Nghị định 271 quy định lộ trình miễn phí sách giáo khoa toàn quốc từ năm học 2029–2030, đồng thời cho phép các địa phương có năng lực ngân sách hoặc huy động xã hội hóa triển khai sớm hơn thời hạn chung. Điều này tạo nên một bản đồ lộ trình triển khai sách với nhiều tốc độ khác nhau, nơi phụ huynh ở mỗi nơi sẽ có thời điểm hưởng lợi rất khác nhau.
Lộ trình toàn quốc: Mốc 2029–2030 và mô hình thư viện dùng chung
Nhìn ở tầm quốc gia, miễn phí sách giáo khoa không phải quyết định bộc phát, mà là bước đi đã được thiết kế sẵn trong Nghị quyết 71 và Nghị định 271. Theo đó, từ năm học 2029–2030, 100% học sinh phổ thông – kể cả trường công lẫn tư, học chương trình chính quy, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và xóa mù chữ – sẽ được tiếp cận sách học sinh miễn phí qua mô hình thư viện dùng chung. Nhà nước chịu trách nhiệm đầu tư sách, trường học tổ chức mượn – trả, học sinh có nghĩa vụ bảo quản và hoàn trả sách sau năm học để tiếp tục tái sử dụng. Mục tiêu không chỉ là "không phải mua sách", mà là đảm bảo 100% học sinh có đủ sách ngay từ đầu năm, đồng thời tăng tỷ lệ sách được tái sử dụng qua nhiều khóa. Câu hỏi thực tế với phụ huynh là: liệu mình phải chờ đến mốc 2029–2030, hay địa phương sẽ đi trước?
Những địa phương về đích sớm: TPHCM, Hòa Vang và các tỉnh miền Trung, miền Bắc
Từ năm học 2026–2027, một loạt địa phương đã quyết định không chờ tới mốc toàn quốc, tự cân đối ngân sách hoặc huy động xã hội hóa để cho học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí. TPHCM là địa phương đông dân đầu tiên công bố lộ trình ba bước: năm 2026–2027 miễn phí theo nhu cầu mượn thực tế để tránh lãng phí, hai năm tiếp theo rà soát, tái sử dụng và bổ sung, hướng tới phủ 100% học sinh, không phân biệt công – tư; đặc biệt, thành phố nghiêm cấm mọi khoản phí đặt cọc hay phí bảo quản liên quan. Ở cấp xã, Hòa Vang (Đà Nẵng) thậm chí đã đi trước cả Nghị định khi dùng gần 2 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa để mua 91.060 cuốn sách cho gần 7.000 học sinh, xây dựng tủ sách dùng chung ngay tại địa bàn. Các tỉnh như Quảng Ninh, TP Huế, Cà Mau cũng chọn mô hình thư viện dùng chung, triển khai theo từng cấp học hoặc vùng khó khăn. Đây là những điểm sáng cho thấy nếu địa phương quyết tâm, lộ trình triển khai sách có thể rút ngắn đáng kể.
Hà Nội và các địa phương lộ trình trung hạn: Cân đối ngân sách, tránh vội vàng
Trong khi một số nơi đã bật chế độ "miễn phí ngay", Hà Nội chọn lộ trình trung hạn: bắt đầu cấp miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2027–2028 cho hơn 1,8 triệu học sinh tiểu học và THCS trên địa bàn thành phố. Chính sách dự kiến đảm bảo đến năm 2029–2030, toàn bộ học sinh tại các cơ sở giáo dục thuộc quản lý của thành phố đều được hưởng sách học sinh miễn phí, đồng bộ với mốc quốc gia. Cách đi này chậm hơn một số địa phương, nhưng có lý do: Hà Nội phải cân đối nguồn lực rất lớn, trình Hội đồng Nhân dân phê duyệt và thực hiện quy trình đấu thầu mua sách đúng quy định. Việc vội vàng thay đổi kế hoạch khi năm học đã cận kề có thể gây thiếu hoặc thừa sách cục bộ, đặc biệt khi công tác in ấn và phát hành đã được chốt trước hàng tháng. Một số tỉnh như Gia Lai, Nghệ An tạm thời ưu tiên miễn phí cho nhóm học sinh chính sách, vùng khó khăn giai đoạn 2026–2029, sau đó mới mở rộng toàn diện. Đây là cách tiếp cận thận trọng nhưng hợp lý với những địa phương vừa phải lo ngân sách, vừa muốn đảm bảo công bằng vùng khó.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì trong giai đoạn chuyển tiếp nhiều tốc độ?
Điểm quan trọng nhất với phụ huynh không phải là thuộc lòng từng nghị định, mà là hiểu lộ trình triển khai sách ở chính nơi con mình đang học. Ở một số thành phố, ngay từ năm học 2026–2027, phụ huynh có thể không phải mua sách nếu chọn mượn từ thư viện, còn tại các địa phương như Hà Nội, chính sách chỉ bắt đầu áp dụng cho học sinh phổ thông từ năm 2027–2028. Điều này tạo ra giai đoạn chuyển tiếp chênh lệch: cùng một lớp tuổi, nhưng học sinh ở tỉnh khác nhau có thể phải tự mua sách hoặc được mượn miễn phí. Về lâu dài, việc đồng bộ lộ trình đến 2029–2030 sẽ giải quyết bất bình đẳng này, song trong vài năm tới, phụ huynh cần theo sát thông báo của trường, hỏi rõ mô hình mượn – trả, trách nhiệm bảo quản và thời điểm bắt đầu miễn phí sách giáo khoa tại địa phương. Chính sách giáo dục 2027 và các năm sau chỉ phát huy ý nghĩa khi người thụ hưởng nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ, thay vì bị động chờ đến "ngày toàn quốc".
