Gốm Chăm truyền thống: di sản sống chứ không phải hiện vật trưng bày
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa Chăm kết nối đời sống thường nhật, sinh kế và tín ngưỡng, trong đó mọi sản phẩm gốm đều được tạo tác thủ công bằng đôi tay khéo léo, mang tính độc bản, phản ánh hệ thống tri thức, thẩm mỹ và không gian văn hóa làng nghề truyền thống. Với đồng bào Chăm, gốm không phải món đồ trang trí xa lạ mà là nồi niêu, chum vại gắn với bữa ăn, nguồn nước, nghi lễ và ký ức cộng đồng. Chính vì gốm Chăm truyền thống là một di sản sống, bất kỳ chiến lược bảo tồn nào chỉ dừng ở trưng bày bảo tàng đều sẽ thất bại. Điều cần thiết là bảo tồn cả bàn tay, đất sét, lò nung lẫn những câu chuyện, bài hát, nghi thức đi cùng nghề. Khánh Hòa đã chọn cách tiếp cận này, và đó là điểm đáng bàn.
Từ cảnh báo khẩn cấp của UNESCO đến chương trình hành động quốc gia
Khi UNESCO ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022, đó là hồi chuông báo động cho nguy cơ đứt gãy một nghề tổ tiên. Điểm đáng chú ý là Khánh Hòa không coi danh hiệu quốc tế như một tấm bằng khen, mà như một bản chẩn đoán buộc phải điều trị. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tỉnh đã triển khai Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị Nghệ thuật làm gốm của người Chăm. Từ năm 2023, các nhiệm vụ được thiết kế theo chuỗi: duy trì thực hành và truyền dạy nghề, phát huy vai trò nghệ nhân, bảo đảm nguồn nguyên liệu, phát triển sản phẩm, quảng bá di sản, gắn bảo tồn với du lịch và sinh kế cộng đồng, nghiên cứu và tư liệu hóa. Đây không phải là danh sách việc làm mang tính hình thức, mà là khung chiến lược cho một cuộc chiến dài hơi nhằm giữ nghề gốm Chăm sống trong đời sống chứ không chỉ trên giấy công nhận.
Khánh Hòa gốm Chăm: bảo tồn bằng cách trao lại nghề cho cộng đồng
Điểm mạnh nhất trong cách Khánh Hòa bảo tồn di sản văn hóa Chăm là đặt cộng đồng lên vai trò chủ thể, không biến nghệ nhân thành “di sản trưng bày”. Với đồng bào Chăm, gốm là vật dụng không thể thiếu trong đời sống mỗi gia đình và trong văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng. Vì vậy, tỉnh chọn Bàu Trúc – làng nghề tiêu biểu – làm không gian thực hành sống. Từ năm 2022 đến 2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với xã Ninh Phước tổ chức 5 lớp truyền dạy nghề gốm tại làng Bàu Trúc với hơn 150 học viên, cùng một hội thi kỹ năng nghề gốm với 30 nghệ nhân tham gia. Đây là con số biết nói: nếu không có lớp học và sân chơi nghề, làm sao thế hệ trẻ hiểu được vì sao người Chăm làm gốm không dùng bàn xoay mà chỉ với đôi bàn tay khéo léo tạo nên sản phẩm độc đáo? Việc lập Câu lạc bộ thực hành di sản tại thôn Bàu Trúc với 12 thành viên và tổ chức Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I cho thấy tỉnh đang trả nghề về đúng nơi nó thuộc về – cộng đồng thực hành.
Bảo tồn di sản thủ công bằng một mạng lưới quản trị liên ngành
Nếu chỉ trông vào vài dự án văn hóa, gốm Chăm truyền thống khó thoát khỏi nguy cơ bị thương mại hóa hời hợt hoặc mai một. Khánh Hòa chọn một hướng khác: xây dựng mạng lưới quản trị liên ngành để bảo tồn di sản thủ công như một hệ sinh thái. Ủy ban nhân dân tỉnh yêu cầu các cơ quan, đơn vị, địa phương tiếp tục rà soát, triển khai các nhiệm vụ tại Đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025 – 2028 và những năm tiếp theo. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao làm đầu mối theo dõi, đôn đốc, hướng dẫn và hằng tháng tổng hợp báo cáo UBND tỉnh. UBND xã Ninh Phước chủ động phối hợp các sở, ngành xử lý đất đai, nguồn nguyên liệu, môi trường, hạ tầng và điều kiện cần thiết để duy trì, phát triển ổn định làng nghề gốm Bàu Trúc. Sở Tài chính chủ trì tham mưu bố trí kinh phí cho các nhiệm vụ trọng tâm về truyền dạy, quy hoạch vùng nguyên liệu, không gian thực hành, môi trường, tư liệu hóa, quảng bá và phát triển du lịch cộng đồng, trình UBND tỉnh chậm nhất ngày 30/10/2026. Cách phân vai này cho thấy bảo tồn di sản không còn là việc riêng của ngành văn hóa, mà là trách nhiệm chung của cả bộ máy.
Từ không gian làng nghề đến tham vọng di sản đại diện của nhân loại
Khánh Hòa không giấu tham vọng: đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và tiến tới ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhưng tham vọng này chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng những thay đổi thực chất ở Bàu Trúc – nơi gốm Chăm được sinh ra mỗi ngày. Cuối năm 2025, UBND tỉnh phê duyệt Đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025 – 2028 và những năm tiếp theo với tổng kinh phí thực hiện hơn 205 tỷ đồng. Đề án đặt mục tiêu xây dựng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm, đăng ký nhãn hiệu “Gốm Chăm” cho sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc, hoàn thành quy hoạch bảo vệ không gian văn hóa làng gốm Bàu Trúc và quy hoạch mô hình du lịch phát triển cộng đồng làng nghề. Nếu làm tốt, việc gắn bảo tồn với du lịch và sinh kế cộng đồng sẽ tạo ra một vòng tròn tích cực: nghề gốm nuôi sống người dân, người dân nuôi dưỡng di sản, và di sản trở thành điểm tựa cho bản sắc Chăm trong thế giới hiện đại. Khi đó, danh hiệu quốc tế không còn là mục tiêu cuối cùng, mà là hệ quả tự nhiên của một di sản sống khỏe.
