Gốm Chăm giữa ngã rẽ: di sản phi vật thể và bài toán hành động
Bảo tồn gốm Chăm là tổng thể các chính sách, chương trình và hoạt động nhằm gìn giữ, phục hồi và phát huy giá trị di sản phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”, đặt cộng đồng Chăm ở vai trò chủ thể, gắn bảo tồn với sinh kế, du lịch làng nghề và chuyển đổi số để di sản sống trong đời sống đương đại.
Điểm đáng chú ý nhất trong tiến trình bảo tồn gốm Chăm tại Khánh Hòa là tinh thần “tăng tốc” được cụ thể hóa bằng một kế hoạch dài hơi và cơ chế phối hợp chặt chẽ. Sáng 28-8, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa chủ trì cuộc họp với các sở, ngành, đơn vị liên quan để rà soát tiến độ thực hiện các nhiệm vụ thuộc Kế hoạch triển khai Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”. Đây không chỉ là cuộc họp kỹ thuật, mà là phép thử đầu tiên xem bộ máy địa phương có thực sự chuyển các cam kết với UNESCO thành hành động cụ thể hay không.
Từ văn bản đến hiện trường: vì sao kế hoạch của Khánh Hòa đáng chú ý?
Tháng 7-2026, UBND tỉnh Khánh Hòa ban hành Kế hoạch triển khai Chương trình hành động quốc gia và Đề án quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo. Điểm mạnh của kế hoạch này là không dừng ở thông điệp chung chung về bảo tồn di sản phi vật thể, mà nhấn vào mục tiêu bảo vệ, phục hồi, phát huy bền vững giá trị di sản gốm Chăm, duy trì sức sống di sản thông qua thực hành, trao truyền và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng người Chăm.
Quan trọng hơn, kế hoạch gắn bảo tồn với phát triển kinh tế – xã hội, du lịch cộng đồng, làng nghề, tạo sinh kế cho người dân, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, quảng bá di sản. Ở góc độ chính sách, đây là bước chuyển từ “giữ nguyên hiện trạng” sang “bảo tồn sống”, coi nghề gốm Chăm truyền thống – với kỹ thuật hoàn toàn thủ công, không dùng bàn xoay – là nền tảng để người Chăm chủ động định hình tương lai của chính mình. Nếu Khánh Hòa duy trì được tinh thần này, kế hoạch không chỉ có giá trị đối với gốm Chăm mà còn là mẫu tham chiếu cho các di sản khác.
Phối hợp liên ngành: sức mạnh và giới hạn
Cuộc họp ngày 28-8 cho thấy nỗ lực rõ ràng trong việc biến bảo tồn gốm Chăm thành nhiệm vụ chung của cả hệ thống: lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa đã chủ trì làm việc với nhiều sở, ngành và đơn vị liên quan để rà soát tiến độ thực hiện kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị di sản phi vật thể này. Các nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 được thiết kế khá đầy đủ: từ tổ chức cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm, hội thảo khoa học, đến mở 2 lớp truyền dạy nghề gốm cho khoảng 60 học viên tại làng gốm Bàu Trúc.
Đáng ghi nhận, công tác kiểm kê, tư liệu hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu, website, sách, phim tài liệu và quy hoạch vùng nguyên liệu, địa điểm nung gốm, củng cố nhà trưng bày làng nghề đang được triển khai “cơ bản đúng tiến độ”. Tuy vậy, chính cuộc họp cũng thừa nhận còn một số khó khăn, vướng mắc cần tháo gỡ, buộc các bên phải rà soát việc thực hiện cam kết của Việt Nam với UNESCO giai đoạn 2023 - 2026 và yêu cầu báo cáo kịp thời khi gặp trở ngại. Nói cách khác, phối hợp liên ngành là điều kiện cần, nhưng để bảo tồn gốm Chăm hiệu quả, Khánh Hòa phải tránh để nỗ lực này “chết” trong các cuộc họp, chứ không phải trên bàn xoay gốm – vốn ở đây không hề tồn tại.
Từ lớp học đến làng nghề: di sản phải nuôi sống người làm nghề
Nếu chỉ coi bảo tồn gốm Chăm là việc “giữ nghề” trên giấy, kế hoạch của Khánh Hòa sẽ khó đi dài. Điểm tích cực là các nhiệm vụ đã hướng trực tiếp về cộng đồng: mở 2 lớp truyền dạy nghề gốm cho khoảng 60 học viên tại làng gốm Bàu Trúc trong năm 2026 và tiếp tục 2 lớp đào tạo nghệ nhân, thế hệ kế cận với khoảng 70 học viên vào năm 2027. Cùng với đó là xây dựng hồ sơ phong tặng danh hiệu nghệ nhân, chính sách hỗ trợ người làm gốm, triển khai du lịch cộng đồng gắn với làng nghề, đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, mở rộng thị trường.
Hình ảnh ngày càng nhiều bạn trẻ người Chăm đam mê nghệ thuật làm gốm của dân tộc mình cho thấy kế hoạch đã chạm đúng vào nhu cầu tự khẳng định bản sắc của thế hệ mới. Tuy nhiên, để nghề gốm Chăm truyền thống thực sự trở thành sinh kế, Khánh Hòa cần bảo đảm chuỗi chính sách từ đào tạo, hỗ trợ nghệ nhân, không gian trưng bày, đến kết nối thị trường không bị đứt đoạn giữa chừng. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Các nhiệm vụ đang được các sở, ngành triển khai cơ bản đúng tiến độ”, nhưng chính quyền chỉ thực sự thành công khi người thợ gốm cảm nhận được thay đổi trong thu nhập và vị thế xã hội.
Đích đến UNESCO và thước đo thành công
Khánh Hòa không giấu tham vọng khi đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, hướng tới ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là bước tiếp theo trong lộ trình Khánh Hòa – và rộng hơn là Việt Nam – khẳng định vị thế trên bản đồ di sản phi vật thể của UNESCO. Không phải ngẫu nhiên kế hoạch yêu cầu hoàn thành đánh giá giai đoạn 2023 - 2026 và gửi báo cáo định kỳ tới UNESCO đúng hạn, đồng thời rà soát việc thực hiện cam kết của Việt Nam với tổ chức này.
Tuy nhiên, một danh hiệu mới của UNESCO không thể là thước đo duy nhất. Thước đo quan trọng hơn là sức sống của di sản trong đời sống hàng ngày: còn bao nhiêu lò nung hoạt động, bao nhiêu gia đình theo nghề, bao nhiêu sản phẩm gốm Chăm xuất hiện trong không gian đương đại. Kế hoạch mở rộng sang năm 2027 với việc trình xếp hạng Đền thờ Pô Klong Chanh là di tích cấp tỉnh, khuyến khích sáng tạo mẫu mã qua cuộc thi, xúc tiến thương mại, hội chợ, triển lãm cho thấy tầm nhìn vượt ra khỏi phạm vi một dự án ngắn hạn. Nếu Khánh Hòa giữ được nhịp độ hiện tại, câu chuyện “Khánh Hòa UNESCO” sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà là ví dụ về cách một địa phương dám đưa di sản vào trung tâm chiến lược phát triển.
