Từ cuộc họp ngày 28/8 đến áp lực bảo tồn di sản gốm Chăm
Bảo tồn gốm Chăm ở Khánh Hòa là tổng thể các chính sách, chương trình hành động và hoạt động thực địa nhằm bảo vệ, phục hồi, duy trì thực hành nghề gốm truyền thống của cộng đồng người Chăm, đồng thời gắn di sản này với sinh kế, du lịch cộng đồng, chuyển đổi số và các cam kết quốc tế về di sản phi vật thể UNESCO. Sáng 28/8, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa đã chủ trì cuộc họp với các sở, ngành, đơn vị liên quan để rà soát tiến độ thực hiện các nhiệm vụ trong kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị di sản phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” do UBND tỉnh ban hành. Việc rà soát này cho thấy tỉnh đang chọn cách tăng tốc, chứ không chỉ dừng ở việc thông qua văn bản.
Kế hoạch bảo vệ nghề gốm: khung chiến lược đã rõ, trách nhiệm đã phân
Tháng 7, UBND tỉnh Khánh Hòa ban hành kế hoạch triển khai Chương trình hành động quốc gia và Đề án quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” giai đoạn 2025 – 2028 và những năm tiếp theo. Đây là khung chiến lược cho bảo tồn gốm Chăm, với mục tiêu rõ ràng: bảo vệ, phục hồi, phát huy bền vững giá trị di sản; duy trì sức sống di sản thông qua thực hành, trao truyền, phát huy vai trò chủ thể cộng đồng người Chăm; gắn bảo tồn với phát triển kinh tế – xã hội, du lịch cộng đồng, làng nghề, tạo sinh kế cho người dân. Quan trọng hơn, kế hoạch yêu cầu các sở, ngành phải phối hợp chặt chẽ, thay vì để bảo tồn gốm Chăm trở thành việc riêng của ngành văn hóa.
Những bước đi cụ thể: từ lớp truyền dạy đến chuyển đổi số
Năm 2026 được xem là năm bản lề khi Khánh Hòa bắt đầu đưa các nhiệm vụ cụ thể vào thực tế: tổ chức cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm, hội thảo khoa học về bảo tồn di sản; mở 2 lớp truyền dạy nghề gốm cho khoảng 60 học viên tại làng gốm Bàu Trúc; hoàn thiện kiểm kê, tư liệu hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu, website, sách, phim tài liệu quảng bá; quy hoạch vùng nguyên liệu, địa điểm nung gốm; củng cố nhà trưng bày làng nghề; xây dựng hồ sơ phong tặng danh hiệu nghệ nhân và chính sách hỗ trợ người làm gốm. Theo kế hoạch, “nhiều nhiệm vụ đang được các sở, ngành triển khai cơ bản đúng tiến độ” và hai lớp truyền dạy làm gốm Chăm đã được mở. Đây là những bước đi có thể đo đếm, cho thấy bảo tồn gốm Chăm đang dịch chuyển từ khẩu hiệu sang hành động.
Đích đến UNESCO và sinh kế cộng đồng: tham vọng không thể chỉ trên giấy
Khánh Hòa đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, hướng tới ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Song song, tỉnh triển khai du lịch cộng đồng gắn với làng nghề, đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, mở rộng thị trường, đánh giá giai đoạn 2023 – 2026 và gửi báo cáo định kỳ tới UNESCO đúng hạn. Việc rà soát cam kết với UNESCO giai đoạn 2023 – 2026 được đặt lên bàn thảo, cho thấy áp lực quốc tế đã trở thành một phần trong quản trị di sản địa phương. Tham vọng lớn là tích cực, nhưng nó chỉ có ý nghĩa khi người làm gốm thực sự có thêm sinh kế và thế hệ trẻ người Chăm tiếp tục chọn nghề, thay vì rời làng đi làm công nhân.
Thách thức phối hợp và trách nhiệm: bảo tồn phải đi cùng tiếng nói của nghệ nhân
Cuộc họp ngày 28/8 không chỉ là một báo cáo tiến độ mà còn là nơi các sở, ngành trao đổi, tìm giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và xác định nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới. Kết luận cuộc họp, lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu các đơn vị bám sát nhiệm vụ được giao, triển khai đúng tiến độ, chủ động báo cáo khi gặp khó khăn để kịp thời tháo gỡ. Điều còn thiếu, nếu nhìn từ góc độ bảo tồn gốm Chăm như một di sản sống, là phải đưa tiếng nói của nghệ nhân và cộng đồng người Chăm vào trung tâm mọi quyết sách. Bảo tồn gốm Chăm, Khánh Hòa gốm truyền thống và kế hoạch bảo vệ nghề gốm sẽ chỉ bền vững khi người Chăm không bị xem là “đối tượng hỗ trợ”, mà là chủ thể quyết định cách di sản của họ được bảo vệ và phát huy.
