Thi vào lớp 10 với 2 môn Toán Ngữ văn là gì và vì sao gây tranh luận?
Đề xuất thi vào lớp 10 với 2 môn Toán Ngữ văn là phương án tuyển sinh trung học phổ thông công lập trong đó học sinh chỉ phải dự thi hai bài Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như hiện nay, nhằm đơn giản hóa kỳ thi và tập trung vào hai môn học được xem là cốt lõi trong chương trình giáo dục phổ thông. Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến địa phương về dự thảo Thông tư mới thay thế Quy chế tuyển sinh, trong đó quy định kỳ thi vào lớp 10 công lập sẽ giảm từ 3 xuống 2 môn, chỉ gồm Toán và Văn. Dự thảo cũng xác định đây là phương thức áp dụng khi các địa phương lựa chọn thi tuyển, song song với xét tuyển hoặc kết hợp.
Theo Công văn 4991, Bộ GD-ĐT yêu cầu Sở GD-ĐT Hà Nội, Hải Phòng, TP.HCM nghiên cứu và góp ý dự thảo Thông tư quy định tuyển sinh THCS và THPT. Điều này cho thấy đây mới là đề xuất trong khuôn khổ cải cách kỳ thi, chưa phải chính sách cuối cùng. Trong khi Bộ nhấn mạnh mục tiêu rà soát, hoàn thiện quy định tuyển sinh trong bối cảnh phân cấp, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính, dư luận lại tập trung vào câu hỏi: giảm số môn thi có đồng nghĩa với giảm áp lực thi cử hay chỉ là “đổi gánh nặng từ chỗ này sang chỗ khác”.
Lập luận của Bộ GD-ĐT: Cải cách kỳ thi trong bối cảnh mới
Ở góc nhìn quản lý, đề xuất 2 môn Toán Ngữ văn không xuất hiện trong chân không, mà gắn với một gói cải cách kỳ thi và tuyển sinh rộng hơn. Bộ GD-ĐT khẳng định việc xây dựng Thông tư mới nhằm rà soát, hoàn thiện quy định tuyển sinh trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính trong giáo dục. Song song, cả nước đang sắp xếp lại mạng lưới trường lớp, điều chỉnh địa bàn tuyển sinh, thành lập các trường phổ thông nhiều cấp học; ở một số nơi, số học sinh đăng ký vào THPT công lập vượt khả năng đáp ứng.
Trong thực tế, năm học vừa qua có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi chỉ có gần 1,2 triệu suất lớp 10 công lập, tỷ lệ trúng tuyển là 79,3%. Đây là một câu chuyện phân bổ cơ hội hơn là câu chuyện thêm hay bớt một môn thi. Khi Bộ nhấn mạnh cần hoàn thiện quy định để “đảm bảo công bằng và phù hợp với thực tế”, việc chuẩn hóa còn 2 môn Toán, Ngữ văn cho kỳ thi vào lớp 10 là một lựa chọn mang tính quản trị hệ thống: dễ tổ chức, dễ ra đề, dễ chấm, giảm chi phí và thao tác hành chính. Nhưng sự tiện lợi cho hệ thống chưa chắc đồng nghĩa với lợi ích tối ưu cho học sinh.
Áp lực thi cử có thật sự giảm khi bỏ môn thứ ba?
Nếu chỉ nhìn vào số lượng bài thi, việc thi vào lớp 10 chỉ còn 2 môn Toán Ngữ văn rõ ràng giảm bớt một phần gánh nặng ôn tập. Tuy nhiên, với một kỳ thi cạnh tranh – nơi 1,5 triệu học sinh “chạy đua” cho 1,2 triệu chỗ học – áp lực thi cử không tự dưng biến mất chỉ vì cắt bớt môn. Thậm chí, khi toàn bộ cánh cửa vào THPT công lập dồn vào hai môn, những em vốn mạnh ở Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên hay Lịch sử, Địa lý sẽ cảm thấy thiệt thòi. Từ góc nhìn này, đề xuất có nguy cơ biến Toán và Ngữ văn thành “môn sinh tử”, khiến phụ huynh và học sinh càng bị ám ảnh điểm số ở hai môn này.
Một cuộc thăm dò với 368.917 lượt biểu quyết cho thấy 57% ý kiến ủng hộ phương án Toán, Văn, Tiếng Anh; trong khi chỉ 39% chọn 2 môn Toán và Văn, và 3% ủng hộ Toán, Văn và môn luân phiên. "57% người tham gia thăm dò chọn phương án thi Toán, Văn, Tiếng Anh". Con số này cho thấy một bộ phận lớn dư luận muốn kỳ thi vào lớp 10 phản ánh rộng hơn năng lực ngoại ngữ của học sinh, thay vì co hẹp vào hai môn truyền thống. Nếu Bộ GD-ĐT bỏ môn thứ ba, hệ thống luyện thi có thể chuyển sang “siêu tập trung” vào Toán và Văn, vô tình đẩy các môn còn lại ra khỏi ưu tiên của học sinh ngay từ THCS.
Ai hưởng lợi, ai chịu thiệt trong phương án 2 môn?
Điểm đáng bàn nhất của cải cách kỳ thi lần này không chỉ là số môn, mà là phân bố lợi – hại giữa các nhóm khác nhau. Với các địa phương thiếu nguồn lực, việc chỉ tổ chức thi 2 môn thi vào lớp 10 giúp giảm áp lực tổ chức, dễ chuẩn hóa đề thi và chấm thi. Các Sở GD-ĐT được phép lựa chọn giữa xét tuyển, thi tuyển, hoặc kết hợp hai hình thức, nên những nơi có ít biến động dân số có thể nghiêng về xét tuyển học bạ, giảm thêm mức độ căng thẳng. Ở chiều ngược lại, các đô thị lớn – nơi số học sinh đăng ký vượt xa chỉ tiêu – cần một kỳ thi đủ phân loại. Khi đó, 2 môn Toán Ngữ văn có đủ công bằng giữa các thí sinh đến từ những trường, vùng miền khác nhau hay không là câu hỏi lớn.
Một hệ quả khác là giá trị của các môn ngoài Toán – Văn trong suốt cấp THCS dễ bị giảm trong mắt học sinh. Nếu thi vào lớp 10 không còn môn thứ ba, Tiếng Anh – vốn là lựa chọn môn thứ ba ở khoảng 30 tỉnh, thành – có nguy cơ bị xem nhẹ, ít nhất trong mắt những gia đình chỉ nhắm đến suất công lập đại trà. Dù chương trình mới nhấn mạnh giáo dục toàn diện, cơ chế thi cử vẫn là “bộ điều khiển” mạnh nhất hành vi học tập. Khi kỳ thi chỉ “đo” hai môn, hệ thống đang gửi thông điệp gì về giá trị của các môn khác? Câu trả lời này sẽ quyết định việc cải cách kỳ thi là bước tiến dài hay cú lùi kín đáo.
Kết luận: Cần một kỳ thi vào lớp 10 vừa gọn nhẹ vừa công bằng
Bộ GD-ĐT nhấn mạnh đây mới là phương án trong dự thảo để lấy ý kiến và có thể điều chỉnh sau khi tiếp thu góp ý từ địa phương và các bên liên quan. Đây là điểm tích cực: cánh cửa tranh luận vẫn mở, và xã hội có cơ hội định hình tương lai cải cách kỳ thi. Nếu mục tiêu cuối cùng là một kỳ thi vào lớp 10 gọn nhẹ, công bằng, phản ánh đúng năng lực học sinh trong bối cảnh phân cấp, chuyển đổi số, thì quyết định không thể dừng ở việc chọn 2 hay 3 môn. Cần trả lời thẳng thắn: kỳ thi này được thiết kế để làm gì – phân tuyến, phân loại hay đo lường chất lượng học tập?
Ở thời điểm Bộ tiếp tục hoàn thiện dự thảo trước khi lấy ý kiến rộng rãi, lựa chọn khôn ngoan không phải là vội vàng “chốt” số môn, mà là thử nghiệm, đánh giá và công khai dữ liệu tác động. Khi 79,3% học sinh đỗ vào lớp 10 công lập, 20% còn lại sẽ đi đâu, học gì – câu hỏi này quan trọng không kém việc các em thi mấy môn. Một kỳ thi vào lớp 10 được coi là cải cách đúng nghĩa chỉ khi nó đồng thời giảm áp lực thi cử, tôn trọng đa dạng năng lực học sinh và phân bổ cơ hội học tập một cách minh bạch, nhất quán giữa các địa phương.
