Sản lượng mở cửa thị trường, nhưng không thể giữ lợi thế mãi
Robusta Việt Nam là dòng cà phê chủ lực của Việt Nam, có vị trí lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ năng lực sản xuất và cung ứng quy mô cao, nhưng muốn nâng giá trị phải chứng minh được chất lượng, nguồn gốc và bản sắc sản phẩm. Đây là lúc ngành cần thôi xem sản lượng là thước đo gần như duy nhất của sức cạnh tranh.
Tại hội nghị tổng kết niên vụ cà phê 2025–2026 do Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam tổ chức ngày 19/10 ở TP. Hồ Chí Minh, ông Đỗ Hà Nam, Phó Chủ tịch hiệp hội và lãnh đạo Intimex Group, nhìn lại hành trình ngành vượt qua những giai đoạn khó khăn để khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo số liệu được nêu tại hội nghị, xuất khẩu đạt khoảng 1,8 triệu tấn, với kim ngạch khoảng 8,5 tỷ USD; lượng tăng khoảng 21% nhưng giá trị chỉ tăng khoảng 1% so với niên vụ trước. Khoảng cách này nhắc rằng bán được nhiều hơn chưa đồng nghĩa tạo được giá trị tương xứng.
Quy mô vẫn là lợi thế chiến lược, nhất là với các nhà sản xuất cà phê hòa tan. Nhưng nếu chất lượng Robusta thiếu ổn định hoặc nguồn cung khó dự báo, lợi thế ấy dễ bị bào mòn khi thị trường đổi yêu cầu. Ngành cần nâng chuẩn nguyên liệu, đa dạng chủng loại và bảo đảm nguồn cung ổn định, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
Chất lượng bắt đầu từ vùng trồng và người sản xuất
Không thể xây dựng chất lượng ở khâu cuối nếu vùng nguyên liệu thiếu chuẩn chung. Giống cây, điều kiện canh tác, thời điểm thu hoạch, sơ chế và bảo quản đều ảnh hưởng đến hương vị; vì vậy, chất lượng cần được quản lý xuyên suốt từ nông hộ đến doanh nghiệp. Truy xuất nguồn gốc cũng phải là dữ liệu có thể kiểm chứng, không chỉ là lời giới thiệu trên bao bì.
Định hướng Fine Robusta cho thấy bước chuyển đáng chú ý: thay vì coi Robusta chủ yếu là hạt có năng suất cao hoặc nguyên liệu phối trộn, doanh nghiệp có thể phát huy đặc tính cảm quan, hương vị, kỹ thuật chế biến và dấu ấn xuất xứ. Đây là con đường hợp lý để chất lượng Robusta trở thành khác biệt có thể nhận biết, chứ không chỉ là một tiêu chuẩn kiểm tra trong khâu thu mua.
Tuy nhiên, nâng chuẩn không thể là gánh nặng chỉ đặt lên vai nông dân. Người trồng đối mặt với biến động giá, chi phí đầu vào, thời tiết và yêu cầu chất lượng ngày càng cao; nếu chi phí cải thiện sản xuất tăng mà thu nhập không theo kịp, việc duy trì chuẩn mới sẽ khó khăn. Doanh nghiệp cần có kế hoạch thu mua rõ ràng, tiêu chí thống nhất và phản hồi giúp nông hộ điều chỉnh cách làm. Ngành cũng cần cập nhật dữ liệu diện tích, năng suất và sản lượng để dự báo, hoạch định sát thực tế hơn.
Chế biến sâu phải bắt đầu từ nhu cầu người uống
Cà phê chế biến sâu có thể giúp doanh nghiệp giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, nhưng đầu tư thêm công đoạn không tự động tạo ra sản phẩm có người mua. Cà phê rang xay, hòa tan và sản phẩm nhãn riêng mở ra cơ hội tiếp cận người tiêu dùng trực tiếp hơn; mỗi phân khúc lại đòi hỏi khác nhau về hương vị, chất lượng, bao bì, giá và cách phân phối.
Vì vậy, thứ tự đúng không phải là xây nhà máy trước rồi mới tìm thị trường. Doanh nghiệp cần nghiên cứu thị hiếu, kiểm soát chất lượng thành phẩm và phát triển sản phẩm phù hợp từng nhóm khách hàng. Nếu không, chế biến sâu có nguy cơ chỉ làm tăng chi phí và công suất, trong khi hạt cà phê vẫn chưa có câu chuyện đủ sức thuyết phục người mua.
Chuyến thăm Vĩnh Hiệp Organic Coffee Farm tại vùng núi lửa Hàm Rồng, Gia Lai của ông Giuseppe Lavazza, Chủ tịch tập đoàn cà phê Lavazza, cùng đoàn lãnh đạo cấp cao vào ngày 22/10 phản ánh sự quan tâm của doanh nghiệp quốc tế tới hướng nâng tầm cà phê Việt. Ý nghĩa lớn hơn một chuyến thăm là cơ hội kết nối trực tiếp giữa nhà sản xuất trong nước với đối tác toàn cầu, đồng thời đặt ra yêu cầu chứng minh chất lượng và năng lực cung ứng bằng thực tế.
Thương hiệu là bước kế tiếp, không phải lớp vỏ tiếp thị
Khi xuất khẩu chủ yếu là cà phê nhân xanh, giá cả, điều kiện giao hàng và chất lượng nguyên liệu thường lấn át câu chuyện vùng trồng, phương pháp chế biến hay đặc tính sản phẩm. Người mua cuối vì thế có thể thưởng thức Robusta Việt mà không biết hạt cà phê đến từ đâu. Muốn thoát vị trí nhà cung ứng nguyên liệu, ngành cần chuyển từ bán những gì mình có sang tạo sản phẩm khác biệt và chủ động tiếp cận thị trường.
Một thương hiệu cà phê có sức nặng không chỉ là tên gọi hay biểu trưng. Nó phải dựa trên trải nghiệm ổn định, chất lượng được chứng minh và nguồn gốc minh bạch. Robusta Việt có thể xây dựng nhận diện ở nhiều tầng: thương hiệu doanh nghiệp, sản phẩm, vùng trồng và hình ảnh cà phê Việt Nam nói chung. Điều quan trọng là các tuyên bố về xuất xứ và chất lượng phải kiểm chứng được.
Liên kết nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp để kiểm soát vùng nguyên liệu, tăng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế là việc cần làm tiếp theo. Chuyến thăm của Chủ tịch Lavazza mở thêm cơ hội kết nối với một tập đoàn cà phê có lịch sử hơn 130 năm, nhưng cơ hội chỉ thành lợi thế khi ngành biến sự chú ý thành quan hệ hợp tác và sản phẩm có bản sắc. Kết luận rất rõ: Robusta Việt không thể mãi cạnh tranh bằng lượng hàng; chất lượng, chế biến đúng nhu cầu và thương hiệu đáng tin mới là nền tảng để tăng giá trị bền vững.
