Quyết định hoãn áp thuế Canada: động tác “phanh gấp” mang tính chính trị
Việc Mỹ hoãn áp mức thuế 50% đối với hàng hóa Canada trong ba ngày là bước đi thương mại có tính toán, vừa nhằm giữ đòn bẩy đàm phán vừa tránh gây sốc ngay lập tức cho chuỗi cung ứng song phương gần 900 tỷ USD thương mại hằng năm, qua đó thể hiện Washington sẵn sàng sử dụng luật thuế quan cũ như công cụ gây sức ép chính trị và kinh tế trong bối cảnh tranh chấp hiện nay.
Vài giờ trước thời điểm thuế mới có hiệu lực, Tổng thống Donald Trump thông báo tạm hoãn áp thuế 50% trong ba ngày, viện dẫn việc hai bên “đã đạt được thỏa thuận” và đang hoàn tất văn bản. Đây không phải động thái nhượng bộ, mà là một cú “phanh gấp” chiến thuật: Mỹ giữ nguyên mối đe dọa thuế quan Mỹ Canada ở mức tối đa, nhưng mua thêm thời gian để buộc Ottawa ký vào những điều khoản có lợi hơn cho Washington.
Mức thuế dự kiến nhắm tới khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada, tương đương khoảng 5% tổng xuất khẩu hằng năm của Canada sang Mỹ, trải rộng từ thiết bị khúc côn cầu, đồ điện tử, nhựa đến xi măng, gỗ dán và vật liệu xây dựng. Quyết định hoãn áp thuế Canada vì vậy không chỉ là tin tức ngoại giao; nó là thông điệp rằng Nhà Trắng sẵn sàng đẩy căng thẳng tới lằn ranh cao, nhưng vẫn muốn kiểm soát nhịp độ leo thang.
Vì sao Mỹ kích hoạt Mục 338 của Đạo luật Thuế quan 1930 sau gần một thế kỷ?
Cốt lõi của cuộc đối đầu không nằm ở con số thuế 50%, mà ở công cụ pháp lý mà Washington đã lựa chọn. Thuế quan mới với Canada được dựa trên Mục 338 của Đạo luật Thuế quan 1930, cho phép Tổng thống Mỹ áp thuế bổ sung lên tới 50% với hàng hóa từ những nước bị coi là phân biệt đối xử với thương mại Mỹ. Đây là điều khoản gốc từ Đạo luật Smoot-Hawley, hiện được mã hóa tại 19 U.S.C. §1338, và chưa từng được bất kỳ Tổng thống nào dùng để áp thuế kể từ khi ban hành.
Lý do lựa chọn công cụ “xưa cũ” này khá rõ: tốc độ và mức độ tự do hành động. Không giống các cơ chế quen thuộc như Mục 301 hay 232 vốn yêu cầu điều tra, lấy ý kiến và đánh giá dài tháng, Mục 338 không bắt buộc điều tra chính thức, không cần tham vấn Quốc hội hay đối tác trước khi áp dụng. Tổng thống chỉ cần tự xác định có hành vi phân biệt đối xử và ra tuyên bố, sau tối thiểu 30 ngày là thuế có thể có hiệu lực.
Theo phân tích của cựu quan chức Bộ Thương mại Mỹ Nazak Nikakhtar, Mục 338 cho phép Tổng thống hành động đơn phương và đưa thuế vào áp dụng trong khoảng 30 ngày. Điều này khiến điều khoản trở nên hấp dẫn với chính quyền Trump sau khi Tòa án Tối cao tuyên bố Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế không trao thẩm quyền áp thuế diện rộng như Nhà Trắng từng dựa vào. Nói cách khác, khi “cửa chính” bị tư pháp khóa lại, Washington chọn mở “cửa phụ” bằng một điều khoản gần trăm năm tuổi.
Tranh chấp chính sách và đàm phán thương mại Mỹ trong giờ chót
Việc kích hoạt Mục 338 không xảy ra trong chân không. Washington cáo buộc Canada có những chính sách gây bất lợi cho doanh nghiệp Mỹ và áp dụng biện pháp trả đũa đối với các vòng thuế trước đây. Nhiều tỉnh của Canada như Ontario, Quebec đã dừng bán đồ uống có cồn của Mỹ tại các cửa hàng bán lẻ, trong khi Ottawa áp thuế trả đũa với ô tô và xe tải sản xuất tại Mỹ. Song song đó, Mỹ vẫn duy trì các mức thuế đối với ô tô, thép, nhôm và gỗ của Canada, tạo nên vòng xoáy ăn miếng trả miếng kéo dài.
Chính bối cảnh này khiến cuộc đàm phán thương mại Mỹ–Canada trước giờ G trở nên khẩn trương. Trưởng đoàn đàm phán Janice Charette và Bộ trưởng Dominic LeBlanc ở lại Washington cuối tuần để đàm phán, trong khi Thủ tướng Mark Carney hai lần trao đổi trực tiếp với Tổng thống Trump trong những ngày cuối. Ottawa đưa ra một số nhượng bộ có mục tiêu nhằm ngăn mức thuế 50% và đồng thời thúc đẩy Washington giảm các mức thuế đang áp lên những ngành chủ chốt như ô tô, thép, nhôm.
Ba ngày trì hoãn trước mắt giúp hai bên tránh một vòng leo thang thuế quan mới và có thêm thời gian hoàn tất thỏa thuận. Tuy nhiên, nội dung các nhượng bộ và khả năng Mỹ gỡ bớt thuế hiện hành vẫn chưa được công bố. Về bản chất, đây là khoảng lặng đầy rủi ro: nếu Canada cảm thấy yêu cầu của Mỹ “bất lợi và không công bằng”, như tuyên bố sau đó của Thủ tướng Carney, Ottawa sẵn sàng quay lại quỹ đạo trả đũa từ ngày 8/9.
Tác động tới doanh nghiệp, người tiêu dùng và giới hạn của chiến lược thuế quan Mỹ Canada
Đằng sau những điều khoản pháp lý khô khan là tác động rất cụ thể lên doanh nghiệp và người tiêu dùng hai nước. Hàng trăm sản phẩm bị nhắm tới, từ thiết bị khúc côn cầu, đồ điện tử, nhựa đến xi măng, gỗ dán, vật liệu xây dựng. Thuế 50% hiện ảnh hưởng tới khoảng 5% giá trị hàng hóa Canada xuất sang Mỹ, nhưng danh mục tập trung vào các ngành thâm dụng lao động và chuỗi cung ứng sâu giữa hai nền kinh tế, khiến chi phí có nguy cơ dội ngược về phía người mua Mỹ.
Ngành sản xuất Canada, đặc biệt ô tô, đã chịu sức ép từ các biện pháp thương mại kéo dài, với tình trạng đóng cửa nhà máy và mất việc làm. Nếu vòng thuế mới có hiệu lực trọn vẹn, các nhà sản xuất gỗ, vật liệu xây dựng Canada có thể mất thị phần, trong khi các nhà xây dựng và người mua nhà ở Mỹ phải đối mặt chi phí cao hơn. Như vậy, đòn thuế hướng ra bên ngoài nhưng lại giáng trở lại người lao động và người tiêu dùng trong nước.
Mặt khác, việc dựa vào Mục 338 không phải không có rủi ro. Luật không định nghĩa cụ thể thế nào là “phân biệt đối xử”, và điều khoản này chưa từng được tòa án Mỹ kiểm nghiệm trong thực tế. Điều đó mở ra nguy cơ kiện tụng, cả từ doanh nghiệp bị ảnh hưởng lẫn từ phía Canada theo kênh song phương và đa phương. Về dài hạn, nếu Washington biến Mục 338 thành “vũ khí ưa thích”, các đối tác khác có thể xem đó là bằng chứng Mỹ sẵn sàng bỏ qua cơ chế đa phương, đẩy hệ thống thương mại toàn cầu tới trạng thái bất định hơn.
Ba ngày hoãn áp thuế Canada: cơ hội hạ nhiệt hay bước đệm cho vòng đối đầu mới?
Hoãn ba ngày không thể xóa hết căng thẳng, nhưng mở ra cửa sổ cho một thỏa thuận thực dụng hơn. Trong ngắn hạn, nếu hai nước tận dụng khoảng thời gian này để “khóa” lại các nhượng bộ, thuế 50% có thể trở thành đòn bẩy đã phát huy tác dụng mà không cần sử dụng tới cùng. Nếu đàm phán đổ vỡ, kịch bản đã thấy ở giai đoạn sau – khi Canada tuyên bố sẽ đáp trả từ ngày 8/9 bằng thuế với thép, sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, giấy và hàng điện tử Mỹ – sẽ lập lại, chỉ khác ở mức độ gay gắt hơn.
Từ góc nhìn chính sách, bài học quan trọng là: khôi phục một điều khoản gần trăm năm tuổi như Mục 338 mang lại lợi thế tốc độ, nhưng cũng đẩy Mỹ vào vùng xám pháp lý và ngoại giao. Thuế 50% hiện “chỉ” áp lên khoảng 5% giá trị hàng Canada xuất sang Mỹ, song tiền lệ áp dụng luật cũ để lách các giới hạn hiện đại có thể khiến các đối tác lớn khác lo ngại, từ đó gia tăng xu hướng phòng thủ và trả đũa.
Cuối cùng, dù đứng ở Washington hay Ottawa, câu hỏi phải đặt ra không phải là ai “thắng” trong cuộc đấu thuế quan Mỹ Canada, mà là kinh tế hai nước và người lao động sẽ chịu thêm bao nhiêu chi phí cho mỗi điểm phần trăm lợi thế chính trị. Nếu ba ngày hoãn áp thuế Canada không được tận dụng để củng cố lại niềm tin và thỏa thuận, Mục 338 có thể trở thành biểu tượng cho một kỷ nguyên thương mại mới: nhanh hơn, cứng rắn hơn, nhưng cũng bấp bênh hơn.
