Lạm thu học phí là gì và vì sao Bộ Giáo dục phải ra tay mạnh hơn?
Lạm thu học phí là việc cơ sở giáo dục thu những khoản tiền không có trong danh mục được cơ quan có thẩm quyền cho phép, thu vượt mức quy định, hoặc thu dưới danh nghĩa tự nguyện nhưng thực tế mang tính ép buộc, thiếu công khai và không đúng mục đích sử dụng, gây thiệt hại cho quyền lợi học sinh và gánh nặng tài chính cho phụ huynh. Điểm đáng nói trong năm học 2026-2027 là Bộ Giáo dục và Đào tạo không chỉ nhắc nhở chung chung, mà đã siết kiểm tra và yêu cầu công khai cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện. Quy định này là thông điệp rõ ràng: nếu trường thu sai, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm thay vì để phụ huynh tự chịu trận như mọi năm.
Những con số biết nói: lạm thu không còn là chuyện nhỏ lẻ
Các khoản thu đầu năm đang trở thành gánh nặng cụ thể chứ không phải cảm giác mơ hồ. Tại Ninh Bình, phụ huynh phản ánh một lớp thu quỹ lớp 500.000 đồng/học kỳ, quỹ hội cha mẹ học sinh 250.000 đồng, quỹ khuyến học 150.000 đồng, cùng tiền vệ sinh và nước uống 50.000 đồng/tháng. Ở Hà Nội, một lớp khoảng 50 học sinh dự kiến thu quỹ cha mẹ học sinh khoảng 150 triệu đồng/năm, tương đương 3 triệu đồng/học sinh. Còn tại TP.HCM, có lớp thu quỹ 1 triệu đồng/năm, kèm khoản thuê máy lạnh khoảng 34,83 triệu đồng trong 9 tháng. Đây chỉ là một phần phản ánh mà cơ quan tiếp nhận cho biết đã nhận được ngay từ đầu năm học, cùng khoảng 30 đơn thư gửi trực tiếp về Bộ Giáo dục và Đào tạo liên quan đến lạm thu. Những con số này cho thấy lạm thu học phí không phải hiện tượng cá biệt mà là vấn đề hệ thống, lặp lại từ năm này sang năm khác.
Phân biệt khoản thu hợp pháp với lạm thu để bảo vệ quyền phụ huynh học sinh
Để bảo vệ quyền phụ huynh học sinh, điều quan trọng không phải là phản đối mọi khoản tiền, mà là phân biệt rõ cái gì được phép thu và cái gì là lạm thu. Đại diện cơ quan quản lý tài chính ngành giáo dục cho biết, trong trường phổ thông hiện có ba nhóm chính: học phí; các khoản dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục; và các khoản tài trợ của tổ chức, cá nhân cho cơ sở giáo dục. Học phí do Chính phủ quy định, còn dịch vụ thì UBND cấp tỉnh quy định cụ thể danh mục, mức thu và cơ chế quản lý. Một khoản thu chỉ được coi là hợp pháp khi nằm trong danh mục được phép, đúng mức quy định, thu trên nguyên tắc tự nguyện, công khai chi phí trường học và sử dụng đúng mục đích. Việc danh nghĩa "tự nguyện" nhưng có áp lực, hoặc chi sai, chi mập mờ là dấu hiệu rõ của lạm thu học phí cần bị xử lý.
Công khai, minh bạch: từ yêu cầu của Bộ đến quyền hành động của phụ huynh
Không thể nói bảo vệ học sinh nếu không công khai chi phí trường học. Các quy định hiện hành yêu cầu cơ sở giáo dục xây dựng dự toán chi tiết cho các khoản dịch vụ, sử dụng đúng mục đích, công khai và minh bạch; nếu số thu dịch vụ lớn hơn số chi thì phải hoàn trả cho người học khi kết thúc năm học. Công văn 4294 cũng yêu cầu tăng cường thanh tra, giám sát và công khai các khoản thu, mức thu. Đồng thời, Bộ Giáo dục yêu cầu trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện lạm thu, danh sách cơ sở giáo dục vi phạm phải được công bố trên các phương tiện thông tin, và người đứng đầu đơn vị phải chịu trách nhiệm. Đây là bước chuyển từ việc xử lý nội bộ sang đặt trường học dưới sự giám sát của xã hội, tạo cơ sở để phụ huynh khiếu nại khoản thu dựa trên thông tin rõ ràng thay vì nghe theo lời giải thích chung chung.
Phụ huynh phải chủ động: kênh khiếu nại khoản thu và các bước cần làm
Rất nhiều phụ huynh vẫn ngại lên tiếng vì lo con bị ảnh hưởng, nhưng nếu quyền phụ huynh học sinh không được thực thi, lạm thu sẽ tiếp diễn. Bộ Giáo dục đã yêu cầu các Sở, UBND cấp xã và hiệu trưởng trường mầm non, phổ thông công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu và dạy thêm không đúng quy định, đồng thời xử lý nghiêm trường hợp vi phạm. Phụ huynh có thể gửi ý kiến qua các đầu mối này, qua văn phòng Bộ hoặc qua báo chí, cổng thông tin điện tử; các phản ánh sau đó được phân loại, chuyển cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý. Với các khoản thu đầu năm học, Bộ yêu cầu phải đúng quy định, công khai, minh bạch; nếu phát hiện sai phạm phải khắc phục, hoàn trả khoản tiền thu sai và xem xét trách nhiệm người đứng đầu. Nói cách khác, nếu phụ huynh không sử dụng quyền phản ánh, toàn bộ cơ chế mới chỉ là lời hứa trên giấy.
