Cá tra lao dốc 55%: dấu hiệu cảnh báo một mô hình xuất khẩu đã lỗi thời
Cá tra Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ là hoạt động đưa sản phẩm cá da trơn nuôi trong nước vào thị trường Mỹ, chịu nhiều lớp thuế quan, quy định kỹ thuật và rào cản bảo hộ, hiện đang suy giảm mạnh do kết hợp giữa thuế chồng thuế, xu hướng bảo hộ mới và sức mua thủy sản yếu tại thị trường này.
Điểm mấu chốt không phải là riêng đợt giảm gần 55% kim ngạch cá tra sang Mỹ trong tháng 8, mà là lời cảnh tỉnh rằng mô hình phụ thuộc vào một thị trường và cạnh tranh chủ yếu bằng giá đã tới giới hạn. Trong khi tổng xuất khẩu cá tra vẫn tăng 9% nhờ các thị trường khác, thị trường Mỹ lại trở thành điểm trũng với mức giảm gần 14% trong 8 tháng đầu năm. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, khó khăn hiện tại là kết quả cộng hưởng của thuế nhập khẩu bổ sung, thuế chống bán phá giá kéo dài, xu hướng bảo hộ sản xuất nội địa và sức mua yếu.
Thuế chồng thuế Mỹ: từ phụ thu 10% đến vòng siết 12,5% và chống bán phá giá
Làn sóng thuế chồng thuế Mỹ lên cá tra Việt Nam không phải là một cú sốc đơn lẻ, mà là chuỗi biện pháp xếp chồng có chủ đích. Từ ngày 24/2, Mỹ áp phụ thu nhập khẩu 10% trong 150 ngày; khi kết thúc vào 24/7, hàng Việt Nam lập tức chịu tiếp thuế bổ sung 12,5% theo Điều 301. Với cá tra, mức thuế này cộng thêm vào thuế chống bán phá giá đã tồn tại nhiều năm, khiến chi phí tiếp cận thị trường bị đội lên ở mọi khâu.
Tháng 8, Bộ Thương mại Mỹ công bố kết quả rà soát chống bán phá giá lần thứ 21 với các mức thuế khác nhau cho từng doanh nghiệp, trong khi mức thuế chung cho thực thể Việt Nam vẫn bị giữ ở ngưỡng cao. Câu chuyện không còn là vài doanh nghiệp chịu rủi ro pháp lý, mà là cả ngành đối mặt một mặt bằng chi phí thuế mới. Vấn đề là khi sức mua thủy sản tại Mỹ giảm trên 7% với hàng tươi và trên 7% với hàng đông lạnh, nhà bán lẻ không thể chuyển hết chi phí này cho người tiêu dùng. Kết quả là thuế chồng thuế Mỹ trở thành “máy ép biên lợi nhuận” đẩy áp lực ngược lại toàn chuỗi xuất khẩu cá tra Việt Nam.
Thị trường cá da trơn Mỹ: bảo hộ tăng tốc và rủi ro mất chỗ đứng
Trong khi cá tra Việt Nam vật lộn với thuế, thị trường cá da trơn Mỹ đang dịch chuyển theo hướng bảo hộ mạnh hơn. Ngành cá da trơn nội địa được đề nghị tăng hỗ trợ trong bối cảnh chi phí sản xuất cao, đồng thời được hưởng các chương trình mua vào của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho hệ thống thực phẩm và dinh dưỡng. Đây là bước đệm chính sách rõ ràng cho nhà sản xuất trong nước, làm giảm không gian cho hàng nhập khẩu cạnh tranh bằng giá.
Đáng lo hơn là Dự luật Khôi phục thị trường nội địa S.4945, đề xuất áp hạn ngạch 84 triệu kg mỗi năm với cá da trơn nhập khẩu từ Việt Nam, phần trong hạn ngạch chịu thuế 50%, phần vượt hạn ngạch có thể chịu thuế tới 200% ngoài các nghĩa vụ thuế hiện hành. Dù mới là đề xuất, sự xuất hiện của mức thuế và hạn ngạch như vậy cho thấy xu hướng bảo hộ ngày càng cực đoan, dịch chuyển từ tranh chấp thuế chống bán phá giá ở từng doanh nghiệp sang các biện pháp có thể đánh lên toàn bộ ngành hàng. Nếu không chuẩn bị sớm, cá tra Việt Nam sẽ mất dần khả năng duy trì đơn hàng và thị phần tại thị trường cá da trơn Mỹ vốn đầy tính chính trị này.
Sức ép kép lên doanh nghiệp: thuế tăng, sức mua giảm và biên lợi nhuận bị bào mòn
Điểm nghịch lý của hiện trạng là cá tra Việt Nam phải chịu chi phí thuế tăng lên đúng lúc thị trường lại suy yếu. Trong tháng 8, doanh số thủy sản tươi tại hệ thống bán lẻ Mỹ giảm hơn 7%, thủy sản đông lạnh cũng giảm trên 7% về doanh số và trên 8% về sản lượng. Đây không phải dữ liệu riêng cho cá tra, nhưng phản ánh một tâm lý tiêu dùng thắt lưng buộc bụng với toàn bộ nhóm thủy sản và cá thịt trắng.
Trong bối cảnh đó, nhà nhập khẩu khó nâng giá bán cuối cùng tương ứng với phần thuế tăng thêm, buộc phải đẩy một phần gánh nặng trở lại chuỗi cung ứng. Hệ quả là các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đối mặt sức ép kép: thuế chồng thuế Mỹ khiến chi phí xuất khẩu tăng mạnh, trong khi sức mua yếu khiến họ không thể tăng giá tương ứng, buộc phải chấp nhận biên lợi nhuận mỏng hơn hoặc thu hẹp đơn hàng. Nói cách khác, những doanh nghiệp phụ thuộc quá lớn vào thị trường Mỹ và chỉ cạnh tranh bằng sản phẩm phi lê đông lạnh giá rẻ đang đứng gần nhất bên miệng vực.
Thoát bẫy Mỹ: tái cấu trúc ngành cá tra và chiến lược đa thị trường
Diễn biến hiện tại cho thấy cá tra Việt Nam không thể xem Mỹ là “bến đỗ an toàn” nữa. Trong khi Trung Quốc – Hồng Kông và EU vẫn tăng trưởng, Mỹ lại suy giảm rõ rệt, biến thành điểm rủi ro hệ thống cho ngành. VASEP nhìn nhận thách thức ở đây là tổ hợp nhiều sức ép, chứ không phải một cú sốc nhất thời, nên nếu không tái cấu trúc, ngành sẽ dễ đánh mất thị phần lâu dài.
Hướng đi hợp lý không chỉ là đa dạng hóa thị trường sang khối CPTPP, ASEAN hay Trung Đông như gợi ý, mà còn là đa dạng hóa sản phẩm và mô hình kinh doanh. Ngành cần chuyển từ chiến lược “bán càng nhiều phi lê giá rẻ càng tốt” sang tập trung vào phân khúc giá trị cao hơn, gắn với chứng chỉ chất lượng, sản phẩm chế biến sâu và kênh tiêu thụ ổn định hơn. Đồng thời, việc đầu tư bài bản vào năng lực tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật và phòng vệ thương mại là cách duy nhất để không bị động trước các vòng rà soát, dự luật bảo hộ mới. Ngắn hạn, doanh nghiệp phải chấp nhận sàng lọc: ai thích ứng nhanh sẽ sống sót, ai chậm sẽ bị đẩy ra khỏi cuộc chơi tại thị trường Mỹ.
