Tham vấn là tôn trọng trẻ, không phải trao quyền quyết định
Hiến tạng trẻ em là vấn đề pháp lý và y tế liên quan đến khả năng hiến mô, tạng của người chưa thành niên, trong đó mọi quyết định phải đặt lợi ích và quyền được bảo vệ của trẻ lên hàng đầu. Những ngày qua, đề xuất lấy ý kiến trẻ từ đủ 7 tuổi đến dưới 18 tuổi trong quá trình xây dựng dự thảo luật hiến tạng đã gây nhiều tranh luận. Bộ Y tế khẳng định đây là tham vấn chính sách theo Luật Trẻ em, không phải vận động hiến tạng. Sự phân biệt ấy cần được giữ rõ: hỏi trẻ nghĩ gì về chính sách là ghi nhận quyền tham gia, không phải yêu cầu trẻ quyết định hiến mô hay tạng của mình. Nếu hai việc bị nhập làm một trong cách truyền thông hoặc khảo sát, trẻ có thể hiểu rằng mình đang được kêu gọi hiến, còn gia đình có thể nhầm ý kiến của trẻ với sự chấp thuận pháp lý.
Mốc tuổi 7 được tham chiếu từ một số quy định pháp luật về việc xem xét nguyện vọng của trẻ, nhưng không thể coi đó là bằng chứng rằng mọi trẻ ở độ tuổi này đã hiểu được khái niệm y học phức tạp. Tham vấn có ý nghĩa khi câu hỏi được diễn đạt phù hợp với từng lứa tuổi, trẻ có thể hỏi lại và không bị dẫn dắt về một đáp án. Việc khảo sát trẻ mà thiếu sự đồng hành phù hợp của cha mẹ hoặc người giám hộ cũng làm dấy lên lo ngại về cách triển khai. Tuy nhiên, sự hiện diện của người lớn không được biến thành sức ép. Quy trình cần bảo đảm trẻ được lắng nghe riêng khi cần thiết, được giải thích bình tĩnh và có quyền không trả lời.
Cơ hội cứu người phải đi cùng hàng rào bảo vệ
Lý do thúc đẩy thảo luận là có thật: luật hiện hành chỉ cho người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến tạng, trong khi nguồn tạng người lớn có thể không phù hợp kích thước và tương thích y khoa với trẻ nhỏ. WHO ủng hộ tạo điều kiện cho hiến ghép cứu người, kể cả những trường hợp phù hợp liên quan đến trẻ em, nhưng yêu cầu đặt lợi ích của trẻ lên trước bằng các biện pháp bảo vệ chặt chẽ. Đó là lập trường cân bằng đáng giữ: không nên để khoảng trống pháp luật khép lại mọi cơ hội cứu bệnh nhi, nhưng nhu cầu ghép tạng cũng không thể trở thành lý do hạ thấp chuẩn bảo vệ người hiến.
Dự thảo trình Quốc hội ngày 21/10 tiếp tục cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, đồng thời mở khả năng hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt. Hai nhóm tình huống phải được tách bạch trong luật và trong thông tin dành cho trẻ: hiến tạng sau khi chết không đồng nghĩa với hiến mô khi còn sống. WHO cho rằng hiến tạng sau khi chết có thể được chấp nhận trong hệ thống quản lý chặt chẽ, còn hiến mô khi sống chỉ nên xem xét trong trường hợp đặc biệt nhất, có bảo vệ nghiêm ngặt. Vì thế, mọi thông điệp tham vấn phải nêu rõ trẻ đang được hỏi về chính sách nào, tránh khiến các em tưởng rằng khảo sát đồng nghĩa với đăng ký hiến.
Tuổi, người nhận và sự đồng ý cần được quy định rành mạch
Một khoảng trống lớn của đề xuất là căn cứ xác định trẻ nào có thể hiến mô tái sinh và hiến cho ai. Theo phương án được nêu, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và có sự đồng ý của trẻ cùng người đại diện. Đại diện cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá thêm cả ngưỡng tuổi lẫn phạm vi người nhận, bởi quan hệ gia đình có thể tạo áp lực khiến trẻ khó nói lời từ chối. Điều kiện “không có người hiến trưởng thành phù hợp” cũng phải được định nghĩa và kiểm chứng thống nhất, thay vì để mỗi cơ sở tự diễn giải.
Sự cho phép của cha mẹ hay người giám hộ không thể thay thế sự đồng ý thực chất của trẻ; ngược lại, ý kiến của trẻ cũng không nên bị hiểu là đủ để hợp thức hóa một ca hiến. Cần có tư vấn và đánh giá độc lập, thông tin dễ hiểu về rủi ro, quyền từ chối hoặc rút lại đồng ý, cùng cơ chế ngăn ép buộc, lừa dối và trục lợi thương mại. Những trẻ thiếu sự chăm sóc của cha mẹ hoặc sống tại cơ sở bảo trợ cần được bảo vệ riêng, bởi các em có thể dễ tổn thương trước sức ép và xung đột lợi ích. Luật cũng cần nói rõ ai đánh giá tính tự nguyện, ai có quyền dừng quy trình và cách bảo đảm người hiến được theo dõi sức khỏe.
Chất lượng tham vấn quyết định quyền trẻ em có thực chất
Lấy ý kiến trẻ em không thể chỉ là phát phiếu rồi hỏi “đồng ý hay không đồng ý”; với một vấn đề chuyên môn và nhạy cảm, cách tham vấn phải phù hợp khả năng nhận thức của từng nhóm tuổi. Trẻ cần được giải thích thuật ngữ y học bằng ngôn ngữ dễ hiểu, có thời gian suy nghĩ, được hỏi người đáng tin cậy và không phải trả lời trước đám đông. Cha mẹ, nhà trường và chuyên gia tâm lý có thể đồng hành, nhưng phải tránh việc người lớn định hướng câu trả lời. Kết quả tham vấn cũng cần được công khai theo cách không nhận diện trẻ, đồng thời cho thấy ý kiến nào được tiếp thu và vì sao. Nếu không, quyền tham gia dễ biến thành thủ tục hình thức.
Dự thảo đang được tiếp thu, chỉnh lý trên cơ sở ý kiến của đại biểu Quốc hội, cơ quan, chuyên gia và người dân; cơ quan soạn thảo còn tổng hợp, nghiên cứu và giải trình ý kiến thẩm tra trước khi dự luật được hoàn thiện để Quốc hội xem xét, quyết định. Đây là cơ hội để biến nguyên tắc bảo vệ thành quy định có thể kiểm tra: chuẩn thông tin theo tuổi, tiêu chí hiến và người nhận, đánh giá độc lập, quyền rút lại sự đồng ý, giám sát lâm sàng và cơ chế xử lý vi phạm. Mở rộng cơ hội cứu người là mục tiêu đáng theo đuổi, nhưng chỉ chính đáng khi trẻ hiểu điều đang được hỏi, không bị ép buộc và có quyền được bảo vệ trước, trong và sau mọi quy trình.
