Đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam và mặt trận giải phóng mặt bằng
Đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam là dự án hạ tầng chiến lược đòi hỏi giải phóng mặt bằng và tái định cư trên quy mô chưa từng có, kéo theo chi phí bồi thường, di dời hạ tầng kỹ thuật và tổ chức lại không gian sống của hàng nghìn hộ dân dọc tuyến. Trong bức tranh ấy, giải phóng mặt bằng Gia Lai và tái định cư Đà Nẵng đang trở thành hai phép thử điển hình cho khả năng cân bằng giữa mục tiêu phát triển và ổn định xã hội. Nếu không kiểm soát tốt chi phí và xử lý khéo léo quyền lợi người dân, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam có nguy cơ chậm tiến độ và đánh mất sự đồng thuận vốn là điều kiện sống còn của mọi dự án hạ tầng quốc gia.
Gia Lai chi hơn 10.300 tỷ đồng: tái định cư không còn là “hạng mục phụ”
Quyết định của UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt Dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật phục vụ đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam, với tổng mức đầu tư 10.310 tỷ đồng, cho thấy giải phóng mặt bằng giờ đã trở thành một dự án thành phần khổng lồ chứ không phải hạng mục phụ. Trong đó, riêng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm hơn 7.971 tỷ đồng, còn chi phí xây dựng hơn 1.130 tỷ đồng. Nói cách khác, tiền chi cho con người và không gian sống còn lớn hơn phần xây dựng hạ tầng. Dự án kéo dài từ 2025 đến 2028, trải trên 18 xã, phường với khoảng 115 km tuyến qua địa bàn. "Tổng mức đầu tư hơn 10.300 tỷ đồng, trong đó gần 8.000 tỷ đồng dành cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư" là con số cho thấy áp lực tài khóa mà tỉnh phải tính toán rất kỹ.
Bài toán bồi thường hạ tầng và tổ chức lại không gian đô thị ở Gia Lai
Điểm đáng chú ý trong dự án giải phóng mặt bằng Gia Lai là quy mô bồi thường hạ tầng kỹ thuật và đầu tư tái định cư: 37 khu tái định cư với tổng diện tích khoảng 137 ha cùng 6 khu cải táng khoảng 4,01 ha để di dời mồ mả. Hai nhóm hạng mục chính gồm bồi thường, hỗ trợ và giải phóng mặt bằng trong phạm vi tuyến, các mỏ vật liệu, đồng thời di dời và hoàn trả hệ thống hạ tầng kỹ thuật bị ảnh hưởng. Điều này cho thấy đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam đang ép các địa phương phải tái cấu trúc không gian đô thị và kết nối hạ tầng cùng lúc. Nếu quản lý tốt, đây là cơ hội để hình thành các khu dân cư đồng bộ, hạ tầng cấp III với thời hạn công trình 50 năm. Ngược lại, bất cập trong quy hoạch và bồi thường hạ tầng có thể tạo ra những “mảnh ghép đô thị” rời rạc, khó khai thác lâu dài.
Đà Nẵng – Hương Trà: thu hồi hơn 32ha và phép thử đồng thuận cộng đồng
Tại Đà Nẵng, phường Hương Trà đang đối mặt một bài toán khác: thu hồi đất để chuẩn bị quỹ tái định cư cho chính dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam. Ngày 30-9, chính quyền phường tổ chức họp triển khai kế hoạch thu hồi đất dự án Khu tái định cư phục vụ tuyến đường này. Theo kế hoạch, hơn 32,49 ha đất với 663 thửa bị ảnh hưởng, 224 hộ dân nằm trong vùng quy hoạch, trong đó 60 ngôi nhà và 150 ngôi mộ thuộc diện giải tỏa. Thay vì chỉ thông báo một chiều, phường Hương Trà cùng Trung tâm Phát triển quỹ đất đã trình bày quy mô, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và tiếp nhận kiến nghị của người dân. Đây là hướng tiếp cận cho thấy chính quyền hiểu rằng thành công của tái định cư Đà Nẵng phụ thuộc nhiều vào khả năng giải thích minh bạch và tạo niềm tin cho cộng đồng hơn là chỉ dựa trên con số tiền bồi thường.
Từ chi phí khổng lồ đến áp lực tiến độ: điều gì chờ phía trước?
Cả Gia Lai và Đà Nẵng đều đang đứng trước sức ép kép: giải ngân nhanh nhưng phải kiểm soát chặt chất lượng và tiêu cực. Gia Lai đã yêu cầu Trung tâm Phát triển quỹ đất lập kế hoạch chi tiết để giải ngân hết nguồn vốn năm 2026, bao gồm vốn chuyển tiếp và vốn bố trí mới trước ngày 31/12/2026. Cùng lúc, tỉnh nhấn mạnh việc kiểm soát vật tư, chất lượng thi công và phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong toàn bộ quá trình. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là hàng rào bảo vệ niềm tin của người dân vào dự án. Nếu các địa phương coi giải phóng mặt bằng là “dự án phát triển đô thị song hành”, coi người dân bị ảnh hưởng là đối tác thay vì đối tượng hỗ trợ, đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam mới có cơ hội đi đúng tiến độ và trở thành cú hích hạ tầng xứng đáng với nguồn lực đang được dồn vào bồi thường hạ tầng và tái định cư.
