Cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc và bài toán tài chính – mặt bằng mở đường cho liên kết Đông – Tây
Giải phóng mặt bằng cao tốc là toàn bộ quá trình thu hồi đất, bồi thường, tái định cư và bàn giao mặt bằng sạch cho nhà đầu tư thi công các dự án cao tốc, trong đó tiến độ, nguồn lực tài chính và sự đồng thuận của người dân quyết định trực tiếp việc dự án có hoàn thành đúng kế hoạch hay tiếp tục chậm trễ kéo dài. Tuyến cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa - Bu Prăng được quy hoạch như một trục giao thông chiến lược nối Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ. Trong đó, đoạn cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc dài khoảng 73,49 km, tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 26.000 tỷ đồng, đang được tỉnh Lâm Đồng đề xuất cơ chế tài chính hạ tầng mới: xin hỗ trợ khoảng 10.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 cho dự án thành phần này.
Cơ cấu vốn ba chân: ngân sách Trung ương, địa phương và BOT – tham vọng nhưng không dễ
Đề xuất cơ chế tài chính hạ tầng cho cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc cho thấy một mô hình chia sẻ rủi ro rõ ràng hơn giữa Nhà nước và tư nhân. Dự án dự kiến dùng khoảng 26.000 tỷ đồng, trong đó 10.000 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương giai đoạn 2026 - 2030 chiếm khoảng 38,46% tổng mức đầu tư. Ngân sách địa phương đóng góp 5.600 tỷ đồng, chiếm khoảng 21,54%, bao gồm cả nguồn thu từ quỹ đất, còn khoảng 10.400 tỷ đồng là vốn BOT, chiếm khoảng 40%. Đây là một trong những dự án cao tốc Việt Nam có cơ cấu vốn ba chân khá cân bằng, đủ lớn để hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân nhưng cũng đòi hỏi kỷ luật giải ngân nghiêm ngặt. Câu hỏi không phải là có tiền hay không, mà là nguồn lực đó có được rót đúng tiến độ giải phóng mặt bằng cao tốc và thi công hay lại mắc kẹt ở các thủ tục.
Từ Tân Phú - Bảo Lộc: Tiền có nhưng đất chưa sạch, tiến độ vẫn khựng lại
Trường hợp cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc là ví dụ sống động cho thấy tiền không tự động biến thành tiến độ nếu mặt bằng không sẵn sàng. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 18.000 tỷ đồng, do Công ty TNHH Tập đoàn Sơn Hải đầu tư, được khởi công ngày 19/12/2025 và dự kiến hoàn thành, đưa vào khai thác trong quý IV/2027. Tuy vậy, đến nay mới bàn giao khoảng 120 ha, tương đương 30% diện tích cần thu hồi; phần còn lại dự kiến đến quý III/2026 mới giao xong. Trong khi kế hoạch vốn năm 2026 khoảng 2.432 tỷ đồng, hiện chỉ mới giải ngân hơn 467 tỷ đồng, tương đương 19,2%, lũy kế từ năm 2025 đạt 34,5% kế hoạch. Khi “đất chưa sạch”, nhà đầu tư dù đã dựng 5 khu lán trại, huy động 68 thiết bị và 110 nhân sự với 7 mũi thi công cũng không thể nghiệm thu khối lượng để thanh toán.
Giải phóng mặt bằng: điểm nghẽn khiến cơ chế tài chính mới có nguy cơ thành khẩu hiệu
Cuộc họp do lãnh đạo UBND tỉnh Lâm Đồng chủ trì để nghe báo cáo tiến độ, tình hình giải ngân các dự án Tân Phú - Bảo Lộc, Bảo Lộc - Liên Khương và Gia Nghĩa - Chơn Thành đã kết luận thẳng thắn: tiến độ giải ngân và công tác giải phóng mặt bằng chưa đáp ứng yêu cầu. Việc yêu cầu các địa phương “rà soát từng xã, từng đoạn tuyến, đối thoại với người dân” và tập trung toàn lực trong tháng 8 để đẩy nhanh giải phóng mặt bằng cho các tuyến cao tốc là chỉ đạo cần thiết, nhưng cũng cho thấy điểm nghẽn không nằm ở thiếu khẩu hiệu mà ở năng lực tổ chức thực hiện. Nếu những kinh nghiệm này không được áp dụng sớm cho cao tốc Phan Thiết Bảo Lộc, nguy cơ lặp lại kịch bản “vốn đã bố trí, đất vẫn chưa giao” là rất rõ.
Từ lợi ích liên vùng đến lợi ích người dân: vì sao phải dồn lực cho mặt bằng sạch
Khi hoàn thành, tuyến Tân Phú – Bảo Lộc có thể rút ngắn thời gian di chuyển TP.HCM – Đà Lạt từ hơn 6 giờ xuống khoảng 3 giờ, giảm tải đáng kể cho Quốc lộ 20, đồng thời mở ra dư địa thu hút đầu tư, phát triển du lịch, công nghiệp và logistics cho phía Nam Lâm Đồng. Ở tầm rộng hơn, trục cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa - Bu Prăng dự kiến hình thành kết nối xuyên suốt từ Tây Nguyên đến duyên hải Nam Trung Bộ, gắn với cửa khẩu Bu Prăng, các cảng biển Sơn Mỹ, Phan Thiết, đồng thời liên kết với các tuyến CT.01, CT.02, CT.27 và các quốc lộ 1, 14, 20, 28, 55. Dự án được kỳ vọng tạo động lực cho hành lang kinh tế Đông – Tây, thúc đẩy logistics, xuất nhập khẩu, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, du lịch và nông nghiệp. Nếu những lợi ích đó không được chuyển hóa thành quyết tâm chính trị cụ thể ở từng mét vuông đất, cơ chế tài chính hạ tầng mới sẽ vẫn chỉ nằm trên giấy.
